Giá điện theo giờ: thay đổi lớn ngay trên hóa đơn mỗi nhà
Giá điện theo giờ là cơ chế tính tiền điện dựa trên ba khung thời gian khác nhau trong ngày – giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường – nhằm phản ánh chi phí cung cấp điện ở từng thời điểm và khuyến khích người dùng dịch chuyển nhu cầu sử dụng sang những giờ hệ thống ít chịu áp lực. Khi cơ chế này áp dụng cho điện sinh hoạt, hóa đơn mỗi hộ gia đình sẽ không chỉ phụ thuộc vào tổng số kWh, mà còn phụ thuộc mạnh vào việc dùng điện vào lúc nào. Trong dự thảo Luật Điện lực sửa đổi, Chính phủ đề xuất áp dụng giá bán lẻ điện theo giờ cao điểm, thấp điểm và bình thường đối với khách hàng sinh hoạt. Đây không phải điều chỉnh kỹ thuật nhỏ, mà là bước chuyển tư duy giá điện: từ biểu giá bậc thang truyền thống sang coi thời gian sử dụng điện là biến số quyết định. Quan điểm của tôi là nếu không đi kèm một chiến dịch hướng dẫn người dân thay đổi thói quen, chính sách có nguy cơ bị nhìn nhận như một hình thức tăng giá trá hình hơn là công cụ tiết kiệm điện sinh hoạt.
Quy trình sửa Luật Điện lực và vì sao câu chuyện được đặt ra lúc này
Sáng 21/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thảo luận và cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực. Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn thay mặt Chính phủ trình bày tờ trình, trong đó cơ chế giá điện theo giờ là một trong những nội dung đáng chú ý. Việc thay đổi không diễn ra trong chân không: dự thảo được xây dựng bám sát Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng, với định hướng xóa bỏ bù chéo giá điện giữa các nhóm khách hàng. Nói cách khác, chúng ta đang chuyển từ mô hình một số nhóm khách hàng "gánh" hộ nhóm khác sang cơ chế giá điện phản ánh rõ hơn chi phí hợp lý, hiệu quả đầu tư và điều kiện thị trường. Theo tôi, chính yêu cầu minh bạch và công bằng trong cấu trúc giá là chất xúc tác khiến vấn đề giờ cao điểm thấp điểm được đưa vào Luật Điện lực sửa đổi thay vì chỉ dừng ở cấp nghị định hay quyết định chuyên ngành.
Ba mức giá điện và câu hỏi: hộ gia đình sẽ được lợi hay thiệt?
Dự thảo Luật bổ sung quy định áp dụng ba mức giá bán lẻ điện: giờ cao điểm, thấp điểm và bình thường cho khách hàng sinh hoạt khi điều kiện kỹ thuật cho phép. Về lý thuyết, cơ chế này tạo cơ hội tiết kiệm điện sinh hoạt nếu người dùng dịch chuyển các hoạt động tiêu tốn nhiều điện – giặt giũ, đun nấu bằng thiết bị điện, dùng điều hòa – sang giờ thấp điểm. Nhưng ở chiều ngược lại, những hộ gia đình khó linh hoạt thời gian, như người lao động làm giờ hành chính, gia đình có trẻ nhỏ, hoàn toàn có thể thấy hóa đơn "phình" lên nếu phần lớn nhu cầu rơi vào giờ cao điểm. Điểm tích cực là dự thảo nhấn mạnh nguyên tắc giá điện phải phản ánh chi phí hợp lý, hợp lệ và mức độ rủi ro, không chuyển toàn bộ rủi ro đầu tư sang Nhà nước hay người dùng điện. Tuy nhiên, nếu khung giờ cao điểm được thiết kế quá rộng hoặc mức chênh lệch giá quá lớn, mục tiêu tối ưu hóa sử dụng điện sẽ bị lu mờ bởi cảm giác bị "đánh thuế" vào giờ sinh hoạt thiết yếu của người dân. Tôi cho rằng phần chi tiết này cần được công bố sớm để tránh khoảng trống thông tin tạo ra tâm lý lo ngại.
Ai bảo vệ người dùng trước rủi ro và cách hệ thống điện được “thở”
Cơ quan thẩm tra – Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường – về cơ bản tán thành nguyên tắc giá điện phản ánh chi phí, tạo điều kiện huy động nguồn lực đầu tư và phát triển thị trường điện cạnh tranh. Nhưng Ủy ban cũng cảnh báo việc quy định giá hợp đồng mua bán điện phải "bảo đảm thu hồi đầy đủ" chi phí và lợi nhuận hợp lý có thể bị hiểu như Nhà nước bảo đảm kết quả tài chính cho nhà đầu tư. Đây là điểm mấu chốt: nếu toàn bộ rủi ro được đẩy sang người dùng cuối, giá điện theo giờ sẽ thành gánh nặng, không phải công cụ điều tiết. Theo tôi, để hệ thống điện quốc gia "thở" tốt hơn trong giờ cao điểm, cơ chế giá cần đi cùng các quy định rõ ràng về các trường hợp ngừng, giảm mức cung cấp điện, phương pháp xác định chi phí ngừng và cấp điện trở lại. Điều này giúp tránh tình trạng doanh nghiệp điện lực dùng lý do kỹ thuật để cắt điện tuỳ tiện, trong khi người dùng lại phải trả giá cao mà không có quyền kiểm soát. Một câu nói có tính tuyên bố rõ ràng trong tranh luận lần này là: "Giá điện được hình thành trên cơ sở chi phí hợp lý, hợp lệ, hiệu quả đầu tư, mức độ rủi ro và điều kiện thị trường". Nếu nguyên tắc ấy được tôn trọng, giá điện theo giờ có cơ hội trở thành chính sách cân bằng lợi ích chứ không phải công cụ tối đa hóa lợi nhuận.
Lộ trình tiếp theo và yêu cầu cấp thiết: chuẩn bị cho thay đổi thói quen dùng điện
Sau phiên thảo luận, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thống nhất trình dự án Luật Điện lực sửa đổi ra Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại kỳ họp thứ hai, sau khi cơ quan soạn thảo tiếp thu và giải trình các nội dung được góp ý. Nghĩa là cơ chế giá điện theo giờ vẫn đang trong quá trình định hình, chưa có hiệu lực ngay, nhưng cũng không còn là ý tưởng mơ hồ. Khoảng thời gian từ nay đến khi luật được thông qua là cơ hội để cả nhà làm chính sách lẫn người dân chuẩn bị. Tựu trung, tôi cho rằng câu hỏi "tiết kiệm hay tăng chi phí" sẽ được trả lời bằng chính hành vi của các hộ gia đình và cách nhà nước thiết kế khung giờ, mức giá. Nếu khung thời gian hợp lý, thông tin minh bạch và có chiến dịch hướng dẫn điều chỉnh thói quen sử dụng điện – chẳng hạn khuyến khích dùng thiết bị hẹn giờ, tận dụng giờ thấp điểm – thì phần đông người dân có thể hưởng lợi. Ngược lại, nếu chính sách ra đời mà thiếu truyền thông và công cụ hỗ trợ, người dùng sẽ chỉ thấy hóa đơn phức tạp hơn và cảm giác bất an trước mỗi lần bật công tắc. Đây là lúc cần nhìn giá điện theo giờ như một cải cách hành vi xã hội, chứ không chỉ là bài toán tài chính của ngành điện.
