Giá điện theo giờ: từ khái niệm kỹ thuật đến bài toán đời sống
Giá điện theo giờ là cơ chế tính tiền điện dựa trên ba khung thời gian trong ngày – giờ cao điểm, thấp điểm và bình thường – với mục tiêu phản ánh đúng chi phí cung cấp điện, khuyến khích người dùng dịch chuyển nhu cầu sang các khung giờ rẻ hơn, qua đó giảm áp lực lên lưới điện và tạo nền tảng cho thị trường điện cạnh tranh vận hành hiệu quả hơn. Chiều 20/10, thừa ủy quyền của Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng đã trình Quốc hội dự án luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực, trong đó lần đầu tiên đề xuất lộ trình áp dụng giá bán lẻ điện sinh hoạt theo giờ cao điểm, thấp điểm. Đây không chỉ là một chi tiết kỹ thuật, mà là bước ngoặt trong cải cách giá điện, chạm trực tiếp vào túi tiền hàng chục triệu hộ gia đình.
Vì sao phải sửa Luật Điện lực và cải cách giá điện ngay lúc này?
Động lực sửa Luật Điện lực lần này đến từ thực tế hệ thống pháp lý hiện hành không còn theo kịp những vấn đề mới của ngành điện: từ phân cấp, thủ tục đầu tư, phát triển năng lượng tái tạo đến cơ chế giá điện linh hoạt và thị trường điện cạnh tranh. Đợt sửa đổi được xác định là mang tính bản lề, nhằm kiến tạo hành lang pháp lý cho các cấp độ thị trường điện cạnh tranh, tái cấu trúc cơ chế định giá và phân bổ rủi ro công bằng giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Việc sửa đổi luật để khơi thông các điểm nghẽn thể chế đang ảnh hưởng trực tiếp tới phát triển nguồn điện, lưới điện và bảo đảm an ninh cung cấp điện; đồng thời bảo đảm giá điện hợp lý, công khai, minh bạch.” Nói cách khác, nếu không cải cách giá điện theo hướng thị trường, cả nhà đầu tư lẫn người dân đều tiếp tục chịu rủi ro từ một hệ thống vừa thiếu minh bạch, vừa kém hiệu quả.
Từ 6 bậc thang đến giá cao điểm, thấp điểm: hộ gia đình được gì, mất gì?
Hiện nay, các hộ gia đình đang trả tiền điện theo biểu giá bán lẻ lũy tiến 6 bậc, từ 1.984 đồng/kWh đến 3.460 đồng/kWh, chưa gồm VAT. Cơ chế này dễ hiểu nhưng tạo cảm giác “leo thang” và bù chéo giữa các nhóm khách hàng, khi khối sinh hoạt phải gánh một phần chi phí cho khối sản xuất. Trong khi đó, giá điện theo giờ đã áp dụng với khách hàng sản xuất, với khung giờ cao điểm 17h30–22h30 và thấp điểm 0h–6h hằng ngày. Việc đưa giá cao điểm thấp điểm vào nhóm sinh hoạt có thể giúp hộ gia đình chủ động dịch chuyển việc dùng thiết bị công suất lớn sang giờ thấp điểm, giảm hóa đơn nếu biết điều chỉnh hành vi. Nhưng mặt trái là những gia đình không thể thay đổi thói quen – như hộ có người già, trẻ nhỏ cần dùng điện nhiều buổi tối – sẽ chịu rủi ro hóa đơn tăng, nếu khung giá không được thiết kế đủ linh hoạt và có cơ chế hỗ trợ đúng đối tượng.
Cân bằng lợi ích: không để cải cách giá điện trở thành gánh nặng cho người yếu thế
Dự thảo luật đặt ra lộ trình giảm và tiến tới xóa bỏ bù chéo giữa các nhóm khách hàng, đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc giá điện phải phản ánh chi phí hợp lý, hợp lệ để huy động nguồn lực đầu tư và phát triển thị trường điện cạnh tranh. Đây là bước đi đúng về mặt kinh tế, nhưng nếu không đi kèm chính sách an sinh rõ ràng, nó có thể biến rủi ro đầu tư thành gánh nặng trực tiếp lên hóa đơn của người dân. Cơ quan thẩm tra đã yêu cầu tách bạch giữa xóa bù chéo và chính sách hỗ trợ tiền điện cho hộ nghèo, hộ chính sách, vùng đặc biệt khó khăn, với tiêu chí và nguồn lực minh bạch. Đồng thời cảnh báo không để quá trình thị trường hóa giá điện làm phương hại đến quyền tiếp cận năng lượng thiết yếu của nhóm yếu thế. Nói thẳng, cải cách giá điện chỉ đáng ủng hộ khi nhà đầu tư được bảo đảm rủi ro ở mức hợp lý, còn người dân – đặc biệt là người thu nhập thấp – vẫn giữ được quyền tiếp cận điện với mức giá chấp nhận được.
Lộ trình phía trước: cần minh bạch kỹ thuật, rõ ràng chính sách
Điểm tích cực là giá điện theo giờ cho sinh hoạt chưa áp dụng ngay, mà mới được luật hóa kèm lộ trình, “khi điều kiện kỹ thuật cho phép”, như hoàn thiện công tơ điện tử đo xa đa chức năng. Theo chương trình kỳ họp, Quốc hội đã thảo luận tại tổ về dự án Luật Điện lực ngay chiều 20/10, mở ra giai đoạn tranh luận chính sách trước khi thông qua. Điều người dân có quyền đòi hỏi lúc này là: mọi thay đổi về giá điện phải được giải trình rõ căn cứ chính trị, pháp lý, thực tiễn; các cơ chế đặc thù, ưu tiên hay ngoại lệ phải được đánh giá tác động đầy đủ, tránh lợi ích nhóm. Nếu lộ trình áp dụng giá cao điểm thấp điểm cho hộ sinh hoạt đi kèm minh bạch dữ liệu, công khai cách tính, và một hệ thống hỗ trợ an sinh đủ mạnh, cải cách giá điện sẽ là bước tiến để cân bằng lợi ích giữa người dân và nhà đầu tư. Ngược lại, nếu thiếu những điều đó, nó sẽ chỉ là một cách tinh vi để chuyển thêm rủi ro sang phía người dùng.
