Cắt giảm điều kiện kinh doanh: Bước ngoặt hay mới chỉ là khởi đầu?
Dự án sửa đổi Luật Đầu tư về cắt giảm điều kiện kinh doanh là gói cải cách pháp lý nhằm thu hẹp mạnh danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện, giảm "giấy phép con", chuyển trọng tâm quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm và qua đó hạ chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, với kỳ vọng mở rộng không gian đầu tư và thúc đẩy tăng trưởng bền vững cho nền kinh tế.
Sáng 3/8, tại phiên khai mạc kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn thừa ủy quyền Thủ tướng trình dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV của Luật Đầu tư. Chiều cùng ngày, Quốc hội thảo luận tại tổ về dự án luật này trong cùng gói các văn bản liên quan đến hải quan và cơ chế chính sách đặc thù phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027. Điểm nổi bật của dự thảo là tuyên bố giảm mạnh số ngành, nghề kinh doanh có điều kiện, với mục tiêu rõ ràng là cải cách môi trường kinh doanh chứ không phải điều chỉnh kỹ thuật thuần túy.
Con số 786 điều kiện bị loại bỏ: Tiết kiệm chi phí hay mới chỉ giảm hình thức?
Theo tờ trình, Phụ lục IV Luật Đầu tư hiện quy định 198 ngành nghề kinh doanh có điều kiện; dự thảo đề xuất bãi bỏ 58 ngành nghề và thu hẹp phạm vi quản lý của 16 ngành nghề khác, đưa tổng số xuống còn 141. Kèm theo đó là việc loại bỏ khoảng 786 điều kiện kinh doanh và 232 thủ tục hành chính, giúp doanh nghiệp và người dân tiết kiệm 175 tỷ đồng chi phí tuân thủ cùng khoảng 7.500 giờ làm việc mỗi năm. Đây là những con số ấn tượng, là "quotable" của cải cách: "Việc cắt giảm 58 ngành nghề và sửa đổi phạm vi 16 ngành nghề dự kiến loại bỏ khoảng 786 điều kiện kinh doanh và 232 thủ tục hành chính".
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào số lượng thì rất dễ lạc quan quá sớm. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhắc lại rằng danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện đã giảm từ 267 năm 2014 xuống 227 năm 2020, nhưng gánh nặng tuân thủ trên thực tế với doanh nghiệp "vẫn còn lớn". Điều này phản ánh thực trạng quen thuộc: giấy tờ được tinh giản trên giấy, trong khi ngoài thực địa doanh nghiệp vẫn phải chạy nhiều vòng xin chấp thuận, thậm chí đối mặt với những điều kiện mang tính định tính khó đo lường. Nếu lần sửa đổi này không đi thẳng vào chất lượng của điều kiện, chi phí tuân thủ thực tế có thể giảm ít hơn kỳ vọng.
Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm: Điều kiện tiên quyết để tránh "giấy phép con" tái sinh
Cốt lõi của cải cách môi trường kinh doanh lần này không chỉ là cắt giảm điều kiện kinh doanh, mà là thay đổi triết lý quản lý: giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm. Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu phải giảm chi phí tuân thủ, nâng cao trách nhiệm tự chịu trách nhiệm của doanh nghiệp, đồng thời tăng thanh tra, kiểm tra dựa trên rủi ro và ứng dụng công nghệ số trong quản lý. Nói cách khác, Nhà nước cần bỏ tư duy "giấy phép trước – mọi thứ còn lại tính sau", chuyển sang cho doanh nghiệp quyền tự khẳng định điều kiện đáp ứng, còn cơ quan quản lý tập trung kiểm tra sau đối với hành vi vi phạm hoặc lĩnh vực rủi ro cao.
Nhưng chuyển sang hậu kiểm thay tiền kiểm không tự động đồng nghĩa với ít nhũng nhiễu. Nếu không có cơ sở dữ liệu tập trung, tiêu chí rủi ro rõ ràng và chế tài minh bạch, nguy cơ phát sinh những lớp điều kiện mới dưới hình thức thông báo, đăng ký, xác nhận… là rất thực tế. Chủ tịch Quốc hội đã cảnh báo phải "tránh phát sinh các loại giấy phép hoặc thủ tục hành chính dưới hình thức khác" khi tiếp tục cắt giảm ngành, nghề kinh doanh có điều kiện. Cải cách chỉ có ý nghĩa nếu sau khi luật thông qua, doanh nghiệp cảm nhận được việc xin phép dễ hơn, ít cửa hơn và thời gian ngắn hơn, thay vì chuyển từ bộ hồ sơ này sang một hệ thống kiểm tra khác còn khó dự đoán hơn.
Tác động thực chất tới doanh nghiệp: Giảm rào cản gia nhập thị trường tới đâu?
Mục tiêu xuyên suốt của dự án sửa đổi Luật Đầu tư là "giảm bớt giấy phép con, triệt tiêu rào cản gia nhập thị trường và cắt giảm tối đa chi phí tuân thủ cho cộng đồng doanh nghiệp". Nếu 175 tỷ đồng chi phí được tiết kiệm mỗi năm thực sự chuyển thành dòng tiền tái đầu tư, các doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ là nhóm hưởng lợi rõ nhất. Họ đang chịu chi phí tuân thủ cao hơn tương đối so với quy mô, từ thuê tư vấn pháp lý, đi lại, đến thời gian chờ đợi thủ tục. Cắt giảm điều kiện kinh doanh có thể giải phóng nguồn lực này cho hoạt động sản xuất – kinh doanh, đổi mới sáng tạo và nâng cấp công nghệ.
Tuy vậy, chính doanh nghiệp cũng là bên dễ nhận thấy sự "nửa vời" của cải cách nếu việc cắt giảm chỉ dừng ở danh mục. Nhiều đại biểu Quốc hội cho rằng sửa danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện sẽ không đạt mục tiêu nếu chỉ đưa một ngành, nghề vào hoặc ra khỏi danh sách mà không xem xét cách thiết kế và tổ chức thực hiện điều kiện. Chủ tịch Quốc hội yêu cầu điều kiện phải minh bạch, cụ thể, có thể đo lường và kiểm tra được, tránh mỗi địa phương áp dụng một kiểu. Nếu các yêu cầu này được đáp ứng, nhà đầu tư sẽ đánh giá đây là tín hiệu mạnh mẽ rằng Việt Nam nghiêm túc với cải cách môi trường kinh doanh, thay vì chỉ tối ưu hóa trên giấy.
Kết luận: Cải cách pháp luật phải đi cùng cải cách thực thi
Từ nay đến khi Quốc hội xem xét thông qua dự luật, cơ quan soạn thảo còn nhiệm vụ nặng: tiếp tục rà soát toàn diện, chỉ giữ lại ngành nghề thực sự cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, sức khỏe cộng đồng, đạo đức và môi trường. Đồng thời phải bảo đảm tính đồng bộ với các luật liên quan như xây dựng và đường bộ để tránh khoảng trống pháp lý hoặc chồng chéo. Điều hành hậu kiểm muốn hiệu quả phải dựa trên Nghị quyết 57 về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo, tức là quản lý nhà nước dựa vào dữ liệu số và công nghệ chứ không phải thêm thủ tục giấy tờ.
Cắt giảm điều kiện kinh doanh là bước đi đúng hướng và được nhiều đại biểu đánh giá cao về tinh thần cải cách mạnh mẽ. Nhưng điểm mấu chốt nằm ở chỗ: nhà đầu tư quan tâm nhiều hơn đến trải nghiệm thực tế khi triển khai dự án, thay vì số lượng điều kiện được liệt kê trong phụ lục luật. Muốn cải cách thực sự thu hút đầu tư, Luật Đầu tư sửa đổi phải đi cùng cải cách hành chính, chuyển đổi số quản lý, nâng cao kỷ luật công vụ và nhất quán trong thực thi ở mọi cấp, mọi địa phương. Khi doanh nghiệp cảm nhận được quyền tự do kinh doanh được bảo vệ bằng luật và bằng thực tế, những con số 786 điều kiện hay 175 tỷ đồng mới có ý nghĩa lớn hơn các thống kê trên văn bản.
