Thuế quan toàn cầu của Trump: từ công cụ thương mại thành tâm điểm kiện tụng
Chính sách thuế quan Trump là chuỗi biện pháp áp thuế lên phần lớn hàng nhập khẩu nhằm phục hồi sản xuất trong nước, gây sức ép lên đối tác thương mại và tăng nguồn thu ngân sách, nhưng hiện bị thách thức vì cách Nhà Trắng viện dẫn vấn đề lao động cưỡng bức làm căn cứ pháp lý áp thuế quan toàn cầu.
Trong phiên điều trần ngày 30/9 tại Tòa án Thương mại Quốc tế Mỹ ở Manhattan, hội đồng ba thẩm phán đã chất vấn đại diện chính quyền về cơ sở pháp lý và bằng chứng cho các mức thuế mới áp lên phần lớn hàng nhập khẩu vào Mỹ. Các mức thuế này dựa trên Điều 301 Đạo luật Thương mại 1974, nhắm vào hàng hóa từ 60 nền kinh tế bị cáo buộc chưa ngăn chặn hiệu quả lao động cưỡng bức. Về bản chất, đây không chỉ là một tranh cãi kỹ thuật mà là cuộc đấu xem Tổng thống được phép đi xa đến đâu khi dùng thuế quan toàn cầu để thực thi một nghị trình chính trị – đạo đức.
Trong nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump nhiều lần nhấn mạnh thuế quan là công cụ để đưa sản xuất trở lại Mỹ, gây sức ép trong đàm phán và tăng thu ngân sách, biến thuế quan toàn cầu thành trụ cột của chiến lược thương mại. Nhưng chính việc đẩy công cụ này tới giới hạn đã khiến nó trở thành tâm điểm của làn sóng kiện tụng thương mại Mỹ, buộc tòa án phải vạch rõ ranh giới giữa chính sách mạnh tay và lạm dụng quyền lực.
Lao động cưỡng bức: lý do đạo đức hay “vỏ bọc” pháp lý cho thuế quan toàn cầu?
Từ tháng 3, chính quyền Trump bắt đầu điều tra các đối tác thương mại về vấn đề lao động cưỡng bức và dùng kết quả này để biện minh cho đợt thuế quan mới theo Điều 301 khi thuế 10% tạm thời theo Điều 122 hết hiệu lực vào tháng 7. Về mặt thông điệp, Nhà Trắng muốn trình bày đây là biện pháp bảo vệ quyền lao động trên quy mô lớn nhất mà một quốc gia từng thực hiện.
Nguyên đơn – gồm các doanh nghiệp nhỏ và liên minh 25 bang do Đảng Dân chủ dẫn dắt – lại nhìn thấy một câu chuyện khác: chính phủ đang mượn danh lao động cưỡng bức để khôi phục chính sách thuế quan toàn cầu từng bị Tòa án Tối cao bác bỏ trước đó. Họ chỉ ra rằng chính quyền đã lần lượt sử dụng ba căn cứ pháp lý khác nhau nhưng mục tiêu vẫn là duy trì gần như cùng một gói thuế quan.
Điểm yếu lớn nhất trong cách lập luận của chính quyền là tính khái quát: báo cáo của Đại diện Thương mại Mỹ nêu tác động "có thể" của lao động cưỡng bức và sau một cuộc điều tra ngắn, kết luận rằng cả 60 nền kinh tế đều gây gánh nặng cho thương mại Mỹ. Nếu mục tiêu là bảo vệ nhân quyền, tòa án có lý do để đòi hỏi bằng chứng chi tiết theo từng đối tác, thay vì một nhát chém thuế quan toàn cầu mang nặng màu sắc chính trị.
Thách thức pháp lý: giới hạn quyền lực Tổng thống trong thương mại
Đây là lần thứ ba trong chưa đầy hai năm, tòa án Mỹ phải xem xét tính hợp pháp của chính sách áp thuế của ông Trump với phần lớn hàng nhập khẩu. Trước đó, Tòa án Tối cao đã bác bỏ mức thuế quan “đối ứng” dựa trên Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế, buộc chính quyền phải hoàn trả một khoản thuế khổng lồ. Ngay trong ngày nhận phán quyết, Nhà Trắng chuyển sang áp mức thuế toàn cầu 10% theo Điều 122, nhưng công cụ này chỉ cho phép duy trì thuế 150 ngày và cũng bị Tòa Thương mại Quốc tế bác bỏ ở cấp sơ thẩm.
Đợt thuế mới theo Điều 301 là nỗ lực thứ ba trong chuỗi xoay trục pháp lý đó. Các nguyên đơn lập luận rằng chính quyền lạm dụng một điều khoản vốn thiết kế cho các biện pháp được kiểm soát chặt chẽ, yêu cầu kết luận riêng cho từng quốc gia, chứ không phải để dựng lên một bức tường thuế quan toàn cầu “một cỡ cho tất cả”. Khi một công ty nhỏ như Learning Resources lại tiếp tục là nguyên đơn nòng cốt, có thể thấy chính sách này đang đánh mạnh vào khu vực doanh nghiệp thiếu dư địa hấp thụ cú sốc thuế quan.
Vấn đề cốt lõi ở đây không chỉ là Trump thắng hay thua, mà là liệu tòa án có sẵn sàng đặt một hàng rào rõ ràng quanh quyền lực thuế quan của Tổng thống hay không. Nếu tòa chấp nhận cách diễn giải rộng rãi Điều 301, bất kỳ chính quyền nào sau này cũng có thể viện dẫn một khái niệm mơ hồ như "hành vi bất hợp lý" để áp thuế toàn cầu, đẩy Quốc hội và tòa án ra rìa trong chính sách thương mại.
Kịch bản tiếp theo: không chỉ là tranh chấp thuế quan mà là tiền lệ hiến định
Sau phiên điều trần kéo dài hơn hai tiếng rưỡi, các thẩm phán cho biết sẽ ra phán quyết sớm nhất có thể, dự kiến bằng văn bản trong vài tuần tới, nhưng chưa nêu thời điểm cụ thể. Dù kết quả thế nào, gần như chắc chắn vụ việc sẽ được kháng cáo lên Tòa Phúc thẩm Liên bang và có khả năng nữa là đến Tòa án Tối cao.
Trong thời gian đó, chính phủ vẫn có thể tiếp tục duy trì và thậm chí mở rộng thuế quan từ các cuộc điều tra Điều 301 đang diễn ra, nhờ quyết định tạm dừng thi hành phán quyết sơ thẩm trước đây. Điều này đặt doanh nghiệp vào thế bị treo: phải hoạt động trong môi trường thuế không chắc chắn, đồng thời chờ tòa “vẽ lại bản đồ” thẩm quyền của hành pháp trong thương mại.
Xét ở tầm rộng hơn, những thách thức pháp lý thuế quan hiện nay đang trở thành bài kiểm tra hiến định cho mô hình "tổng thống dùng thuế quan để điều khiển toàn cầu hóa". Nếu tòa án siết lại, Quốc hội sẽ buộc phải quay lại vị trí trung tâm trong hoạch định chính sách thương mại. Nếu không, Nhà Trắng – bất kể thuộc đảng nào – sẽ sở hữu một công cụ thuế quan toàn cầu gần như không có phanh, sẵn sàng kích hoạt mỗi khi muốn đạt mục tiêu chính trị trong nước hoặc đối ngoại.
