Thông điệp cốt lõi: siết du lịch sinh con, thử giới hạn quyền công dân nơi sinh
Sắc lệnh Trump về du lịch sinh con và quyền công dân nơi sinh là hai công cụ hành pháp khác nhau: một nhằm ngăn phụ nữ mang thai vào Mỹ với mục đích sinh con lấy quốc tịch, một nhằm mở rộng các trường hợp sinh trên lãnh thổ Mỹ nhưng không tự động có quốc tịch, cả hai cùng thử đẩy lại cách hiểu rộng về quyền công dân theo Tu chính án thứ 14. Ngày 6-8, Tổng thống Donald Trump ký hai sắc lệnh hành pháp về nhập cư: một sắc lệnh tiếp tục thu hẹp phạm vi những người được hưởng quyền công dân nơi sinh, sắc lệnh còn lại yêu cầu siết chặt việc cấp thị thực cho người bị cho là nhập cảnh để sinh con lấy quốc tịch Mỹ. Đây là bước đi mới sau khi Tòa án Tối cao bác bỏ nỗ lực hạn chế quyền công dân nơi sinh hồi tháng 6.
Du lịch sinh con không phải là quyền công dân nơi sinh
Tranh luận chính trị dễ trộn lẫn hai khái niệm, nhưng về pháp lý, chúng khác nhau rõ ràng. Quyền công dân nơi sinh là nguyên tắc quy định người sinh trên lãnh thổ Mỹ trở thành công dân, trừ vài ngoại lệ hẹp như con của nhà ngoại giao. Nguyên tắc này được bảo đảm trong Điều khoản Quốc tịch của Tu chính án thứ 14 và từ lâu là nền tảng của luật quốc tịch Mỹ. Trong khi đó, “du lịch sinh con” chỉ là hành vi: người nước ngoài dùng thị thực du lịch sang Mỹ với mục đích chính sinh con để đứa trẻ được hưởng quyền công dân nơi sinh. Nói cách khác, du lịch sinh con là cách tận dụng – hay lợi dụng – khung pháp lý hiện hành chứ không phải một quyền độc lập.
Chính vì vậy, về chính sách, du lịch sinh con và quyền công dân nơi sinh đòi hỏi hai hướng tiếp cận khác nhau: một qua luật thị thực và kiểm soát biên giới, một qua diễn giải Hiến pháp. Gộp chúng thành một khối là cách tranh luận làm mờ đi ranh giới giữa việc chống gian lận nhập cư và việc thay đổi nền tảng của quốc tịch Mỹ.
Sắc lệnh Trump làm gì, nhắm vào ai?
Theo Nhà Trắng, nhiều người đã nhập cảnh bằng thị thực du lịch, khai báo tới Mỹ để tham quan, nghỉ dưỡng nhưng mục đích thực sự là sinh con để đứa trẻ tự động có quốc tịch Mỹ. Phó Chánh văn phòng Stephen Miller nhấn mạnh: đây là lần đầu tiên Mỹ chính thức cấm du lịch sinh con, nhằm ngăn việc trẻ sinh ra đương nhiên trở thành công dân để được hưởng phúc lợi, quyền bầu cử và các đặc quyền dành cho người Mỹ. Trên mặt giấy tờ, một sắc lệnh mở rộng định nghĩa những trường hợp không được hưởng quyền công dân nơi sinh – bao gồm những người bị xác định có liên hệ với chính phủ nước ngoài, tổ chức khủng bố hoặc hành động thay mặt thế lực nước ngoài. Sắc lệnh còn lại yêu cầu siết chặt việc cấp thị thực cho người bị xem là vào Mỹ để sinh con lấy quốc tịch.
Về bản chất, bộ đôi sắc lệnh Trump sử dụng hai cửa: cửa quốc tịch để giới hạn thêm các ngoại lệ đối với nguyên tắc nơi sinh, và cửa nhập cư để chặn ngay từ khâu thị thực. Đây là cách chính quyền chuyển trọng tâm từ nỗ lực sửa Hiến pháp – vốn bị Tòa Tối cao chặn – sang việc tinh chỉnh đối tượng được hưởng và điều kiện nhập cảnh. Câu hỏi là: ranh giới mới này sẽ được áp dụng rộng đến đâu, và có trượt sang việc kỳ thị nhóm người mang thai hoặc người đến từ một số quốc gia nhất định hay không?
Ai bị ảnh hưởng: từ bà bầu cầm visa du lịch đến cộng đồng nhập cư
Trên thực tế, Mỹ đã hạn chế thị thực cho mục đích sinh con từ trước: viên chức lãnh sự có thể từ chối cấp thị thực nếu xác định người nộp đơn chủ yếu muốn sang Mỹ sinh con để đứa trẻ có quốc tịch. Từ năm 2020, chính quyền Trump đã cấm dùng visa du lịch hoặc công tác nếu mục đích chính là sinh con để con được hưởng quốc tịch Mỹ; người khai báo gian dối có thể bị truy tố về tội gian lận thị thực. Số ca liên quan không hề nhỏ: Trung tâm Nghiên cứu Nhập cư từng ước tính mỗi năm có khoảng 20.000–25.000 phụ nữ nước ngoài đến Mỹ sinh con giai đoạn 2016–2017; Viện Chính sách Di cư ước tính khoảng 20.000–26.000 ca sinh trong tổng số 3,5 triệu ca sinh hằng năm có thể thuộc nhóm này.
Dữ liệu chính phủ Mỹ ghi nhận khoảng 9.600 ca sinh năm 2024 từ các bà mẹ có địa chỉ cư trú ở nước ngoài, trong khi tổng số ca sinh năm 2025 là khoảng 3,6 triệu. Những con số này cho thấy du lịch sinh con là hiện tượng có quy mô đáng kể nhưng không chi phối hệ thống sinh đẻ của Mỹ. Người bị tác động trực tiếp sẽ là phụ nữ mang thai hoặc có kế hoạch mang thai trong thời gian lưu trú, nhất là người nộp đơn visa du lịch. Xa hơn, cộng đồng nhập cư Mỹ cũng chịu ảnh hưởng gián tiếp khi các sắc lệnh gửi đi thông điệp: chính quyền sẵn sàng siết quyền công dân nơi sinh – một trong những cam kết trọng tâm trong chương trình cải tổ nhập cư.
Cuộc chiến pháp lý chưa kết thúc: vì sao sắc lệnh này khó bền vững?
Các sắc lệnh mới được ban hành trong bối cảnh Tòa án Tối cao đã bác nỗ lực trước đó của Trump nhằm hạn chế quyền công dân nơi sinh và bảo lưu cách hiểu rộng về quyền này. Lần này, Nhà Trắng khẳng định Tổng thống dùng thẩm quyền hành pháp, dựa trên phán quyết gần đây của Tòa, để mở rộng nhóm không được hưởng quyền công dân nơi sinh. Giới quan sát nhận định sắc lệnh được thiết kế với phạm vi hẹp hơn, tập trung vào một số nhóm cụ thể và vấn đề du lịch sinh con, nhưng vẫn “được dự báo sẽ tiếp tục đối mặt với các thách thức pháp lý”. Các chuyên gia cho rằng mọi nỗ lực giới hạn quyền công dân nơi sinh đều động chạm trực tiếp đến cách diễn giải Tu chính án thứ 14, nên khó tránh thủ tục kiện tụng.
Nhìn rộng hơn, sắc lệnh Trump là lời nhắc rằng tranh chấp về nhập cư Mỹ và quốc tịch Mỹ đã rời khỏi phạm vi lập pháp, bước sâu vào vùng xám giữa hành pháp và tư pháp. Nếu các tòa tiếp tục bảo vệ cách hiểu truyền thống về quyền công dân nơi sinh, mọi nỗ lực thu hẹp bằng sắc lệnh sẽ chỉ mang tính tạm thời. Nhưng nếu tòa chấp nhận những ngoại lệ mới, nước Mỹ sẽ đặt tiền lệ: quyền công dân theo nơi sinh không còn là đường thẳng, mà trở thành một trường hợp phải chứng minh mình không thuộc “nhóm ngoại lệ”. Đó là lý do cuộc tranh luận này quan trọng vượt xa câu chuyện du lịch sinh con – nó chạm vào định nghĩa “ai là người Mỹ” trong thế kỷ 21.
