Trump siết ‘du lịch sinh con Mỹ’: Câu chuyện không phải xóa quyền công dân nơi sinh
Sắc lệnh Trump về du lịch sinh con Mỹ là hai văn bản hành pháp nhằm siết visa du lịch và mở rộng một số ngoại lệ nhỏ trong quyền công dân nơi sinh, khiến hoạt động đưa phụ nữ mang thai sang Mỹ sinh con bị truy quét mạnh hơn nhưng không hề xóa bỏ nguyên tắc Hiến pháp bảo đảm quốc tịch cho trẻ sinh trên lãnh thổ nước này.
Ngày 6-8, Donald Trump ký hai sắc lệnh hành pháp mới về nhập cư: một sắc lệnh thu hẹp phạm vi những người được hưởng quyền công dân theo nơi sinh, sắc lệnh còn lại yêu cầu siết chặt việc cấp thị thực cho người bị cho là nhập cảnh với mục đích sinh con để đứa trẻ có quốc tịch Mỹ. Điều này diễn ra chỉ vài tuần sau khi Tòa án Tối cao bác bỏ nỗ lực trước đó nhằm hạn chế cách hiểu rộng về quyền công dân nơi sinh. Về mặt chính trị, đây là bước “đi vòng” của Nhà Trắng: thay vì đấu trực diện với Tu chính án thứ 14, Trump chọn đánh vào hành vi bị xem là lợi dụng nó.
Quyền công dân nơi sinh: Nguyên tắc Hiến pháp, không phải tấm ảnh visa có thể xé bỏ
Muốn hiểu ý nghĩa của sắc lệnh Trump, phải tách bạch khái niệm quyền công dân theo nơi sinh khỏi du lịch sinh con Mỹ. Quyền công dân nơi sinh là nguyên tắc pháp lý được ghi trong Tu chính án thứ 14, quy định: một đứa trẻ sinh trên lãnh thổ Mỹ, thuộc thẩm quyền tài phán Mỹ, gần như tự động trở thành công dân, trừ vài ngoại lệ rất hạn chế như con của nhà ngoại giao nước ngoài.
Trong hơn một thế kỷ, các tòa án Mỹ diễn giải điều khoản này theo hướng rộng, biến nó thành nền tảng ổn định của luật quốc tịch. Hai sắc lệnh Trump mới không trực tiếp đụng đến trái tim của nguyên tắc đó; chúng chỉ cố gắng mở rộng thêm một số nhóm ngoại lệ vốn đã tồn tại trong lịch sử và điều chỉnh cách áp dụng ở rìa. Nói thẳng, sắc lệnh Trump là nỗ lực “gọt viền” một học thuyết đã được Hiến pháp và Tòa án Tối cao bảo vệ hơn 150 năm, chứ chưa thể là cuộc cách mạng về quyền công dân.
Du lịch sinh con Mỹ: Hành vi tận dụng chính sách bị đưa vào tầm ngắm siết visa du lịch
Trái với quyền công dân nơi sinh, du lịch sinh con Mỹ không phải là một quyền trong Hiến pháp mà là hành vi: phụ nữ mang thai từ nước ngoài nhập cảnh vào Mỹ, thường bằng thị thực du lịch, với mục đích sinh con để đứa trẻ hưởng quyền công dân theo nơi sinh. Nói cách khác, một bên là chính sách quốc tịch, bên kia là cách người ta tận dụng chính sách đó để tạo lợi thế lâu dài cho gia đình – từ cơ hội định cư đến giáo dục tương lai.
Theo Nhà Trắng, nhiều tổ chức đã biến du lịch sinh con thành ngành kinh doanh, quảng bá gói dịch vụ trọn gói đưa phụ nữ sang Mỹ sinh con. Phân tích của Viện Chính sách Di cư ước tính mỗi năm có khoảng 20.000-26.000 ca sinh trong tổng số khoảng 3,5 triệu ca sinh ở Mỹ có thể thuộc nhóm du lịch sinh con. Dù tỷ lệ dưới 1%, hiện tượng này bị Chính phủ Trump gán nhãn là gian lận và trở thành cái cớ lý tưởng để siết visa du lịch, đánh vào những người bị nghi “săn quốc tịch” cho con.
Hai sắc lệnh Trump: Siết visa, mở rộng ngoại lệ – nhưng không xóa quyền công dân nơi sinh
Ở cấp độ kỹ thuật, sắc lệnh Trump mới có hai trục: mở rộng ngoại lệ trong quyền công dân theo nơi sinh và siết visa du lịch cho người bị nghi sang Mỹ chỉ để sinh con. Một sắc lệnh nhắm vào việc thu hẹp phạm vi áp dụng quyền công dân nơi sinh trong một số trường hợp, ví dụ con của một số nhân viên chính phủ nước ngoài. Sắc lệnh kia tập trung vào siết việc cấp thị thực, truy quét các đơn vị tổ chức du lịch sinh con và xem hành vi che giấu mục đích sinh con là gian lận thị thực.
Điều đáng nói là việc xin thị thực du lịch để sang Mỹ sinh con vốn đã bị hạn chế từ trước: viên chức lãnh sự có quyền từ chối cấp visa nếu thấy mục đích chính là sinh con nhằm có quốc tịch. Vì vậy, một phần của sắc lệnh Trump mang màu sắc biểu tượng và tranh cử hơn là tạo đột phá pháp lý. Hiệu quả thực tế còn phải chờ tòa án đánh giá, nhất là khi Tòa án Tối cao vừa nhắc lại quan điểm bảo vệ cách hiểu rộng đối với quyền công dân nơi sinh và bác bỏ sắc lệnh tương tự chỉ vài tuần trước.
Tác động thực tế: Người muốn du lịch sinh con nên nhìn rõ lằn ranh chính sách – hành vi
Điểm mấu chốt cho người đang tính chuyện du lịch sinh con Mỹ là: nguyên tắc quyền công dân nơi sinh vẫn đứng vững, nhưng lối đi bằng visa du lịch đang bị thu hẹp và soi kỹ hơn. Hai sắc lệnh Trump đặt câu hỏi sắc bén về ranh giới giữa việc ngăn chặn hành vi lợi dụng chính sách với việc thay đổi một nguyên tắc đã được Hiến pháp bảo vệ. Về mặt chính sách, thông điệp rất rõ: sinh con trên lãnh thổ Mỹ để lấy quốc tịch không bị cấm, nhưng chủ động tổ chức, quảng bá, che giấu mục đích sinh con khi xin visa lại bị xem là hành vi cần trấn áp.
Từ góc độ quyền công dân, việc Nhà Trắng chọn cách tiếp cận hẹp chứng tỏ họ hiểu rằng xóa bỏ quyền công dân nơi sinh là gần như bất khả thi trong bối cảnh pháp lý hiện nay. Do đó, cuộc tranh luận thực sự không phải “có giữ quyền công dân theo nơi sinh hay không”, mà là chúng ta chấp nhận đến đâu việc sử dụng nó như công cụ chiến lược của các gia đình và ngành dịch vụ du lịch sinh con. Người cân nhắc sinh con tại Mỹ sẽ phải tính kỹ hơn cả rủi ro pháp lý lẫn hình ảnh đạo đức của lựa chọn đó.
