Vonfram: kim loại nhỏ, cuộc chơi lớn giữa Mỹ và Trung Quốc
Cuộc cạnh tranh vonfram Mỹ Trung là cuộc đấu chiến lược nhằm giành quyền kiểm soát nguồn cung của một kim loại hiếm có độ cứng và chịu nhiệt cao, được dùng cho công cụ công nghiệp, khí tài quốc phòng, linh kiện bán dẫn, thiết bị điện tử phục vụ trí tuệ nhân tạo và trung tâm dữ liệu, trong bối cảnh Trung Quốc chiếm gần 80% sản lượng khai thác toàn cầu và Mỹ gần như phụ thuộc vào nhập khẩu. Điều quan trọng ở đây không phải là một loại quặng “ngách”, mà là quyền bấm nút giá và dòng chảy của cả chuỗi công nghiệp gắn với công nghệ cao và quốc phòng. Khi Bắc Kinh siết xuất khẩu vonfram từ tháng 2/2025, thị trường vốn đã khan hiếm ngay lập tức chao đảo, phơi bày mức độ lệ thuộc vào độc quyền nguồn cung Trung Quốc. Giá vonfram tăng hơn 200%, tương đương khoảng 230% so với đầu năm 2026, biến một kim loại ít người biết tên thành điểm nóng địa chính trị mới. Theo dữ liệu địa chất, Trung Quốc hiện chiếm gần 80% sản lượng vonfram khai thác toàn cầu, tương đương khoảng 3,7 lần phần còn lại của thế giới cộng lại. Đó không chỉ là ưu thế về mỏ mà còn về chế biến và sản xuất, cho phép Bắc Kinh dùng nguồn cung như công cụ gây sức ép. Ngược lại, Mỹ đã không còn khai thác vonfram thương mại trong nước kể từ năm 2015, tự đặt mình vào thế yếu trong một chuỗi cung ứng mang màu sắc an ninh quốc gia hơn là thương mại truyền thống.
Giá vonfram tăng 230% và cú sốc lan rộng đến từng nhà máy
Lý do khiến Washington phải gấp gáp tìm nguồn cung mới rất rõ: cú sốc giá. Kể từ tháng 5/2025, giá vonfram toàn cầu đã tăng hơn 200%, với tinh quặng lên vùng 2.500-2.800 USD/tấn, so với 750-850 USD đầu năm 2026, tương đương mức tăng khoảng 230%. Đây không phải biến động nhất thời mà là hệ quả trực tiếp của hạn chế xuất khẩu từ Trung Quốc cộng với nguồn cung mỏ khan hiếm và nhu cầu quốc phòng, công nghiệp, công nghệ tăng mạnh. Tác động không dừng ở giới hoạch định chính sách. Các nhà sản xuất thiết bị mỏ dầu Mỹ ghi nhận chi phí mũi khoan tăng đến 50% trong một năm, buộc Ulterra Drilling Technologies phải chuyển sang thiết kế thân thép kém bền hơn khi làm việc với đá cứng. Varel Energy Solutions cũng cân nhắc từ bỏ mũi khoan nhiều vonfram nếu giá không ổn định. Một nhà phân phối công nghiệp lớn cho biết chi phí đầu vào liên quan tới vonfram đã tăng khoảng 500%, và dù giá nguyên liệu gần đây có dấu hiệu ổn định, tác động dây chuyền vẫn tiếp diễn khi nhà cung cấp liên tục điều chỉnh giá theo tồn kho và khả năng tiếp cận quặng. Ở cấp độ hệ thống, Mỹ buộc phải mở rộng mọi hướng: từ tìm mỏ mới ở nước ngoài đến tái chế. Các chi phí gia tăng đang thúc đẩy Washington nhìn vonfram tái chế như nguồn bổ sung thiết yếu; hiện loại này cung cấp khoảng 25-30% nguồn cung toàn cầu, đặc biệt quan trọng với một nền kinh tế không còn hoạt động khai thác thương mại trong nước.
Kazakhstan khai khoáng chiến lược: mặt trận mới trong cạnh tranh vonfram Mỹ Trung
Để không tiếp tục bị kẹt trong độc quyền nguồn cung Trung Quốc, Mỹ đang nhìn về Kazakhstan như một “mặt trận mới” của cuộc chơi tài nguyên. Cuộc đua nhằm phá vỡ thế thống trị của Bắc Kinh trong vonfram đã chuyển hướng sang quốc gia Trung Á này, nơi các dự án khai khoáng do Mỹ hậu thuẫn bắt đầu xuất hiện bên cạnh dòng vốn Trung Quốc. Tháng 4, công ty đầu tư khai khoáng Mỹ Cove Capital mua 70% cổ phần tại hai mỏ Northern Katpar và Upper Kairakty ở vùng Karaganda. Hai dự án vẫn trong giai đoạn thiết kế kỹ thuật và nghiên cứu khả thi, với mục tiêu đi vào sản xuất khoảng năm 2028. Đây là bước đi mang tính chiến lược: Kazakhstan sở hữu hơn 2 triệu tấn tài nguyên vonfram dự báo và có thể cung cấp khoảng 15% sản lượng khai thác toàn cầu về lâu dài, biến nước này thành một trong các nguồn cung quan trọng nhất bên ngoài Trung Quốc. Nhưng Mỹ không phải bên duy nhất nhận ra tiềm năng đó. Jiaxin International Resources đã vận hành mỏ Boguty ở vùng Almaty, bắt đầu sản xuất thử từ tháng 11/2024 và khai thác thương mại từ tháng 4/2025. Một dự án khác giữa Kunxin International Investment và SP Saryarka Tungsten cũng nằm trong hơn 60 thỏa thuận ký tại một hội nghị về sáng kiến kết nối khu vực, dù chưa có nhiều thông tin chi tiết. Nói cách khác, khi các dự án được Mỹ hậu thuẫn còn bận nghiên cứu và tìm vốn, quặng có yếu tố Trung Quốc đã được đưa ra thị trường.
Lợi thế tức thời thuộc về Trung Quốc, nhưng cuộc chơi dài mới quyết định
Từ góc độ chuỗi cung ứng, Kazakhstan không chỉ là câu chuyện sở hữu mỏ, mà là thử nghiệm xem Mỹ có thể xây lại một hệ sinh thái công nghiệp đã để Trung Quốc đi trước nhiều thập kỷ hay không. Giáo sư Liang Yan nhận định, nhờ tiến độ khai thác sớm tại Boguty, phía Trung Quốc đang có lợi thế tức thời: họ đã đưa quặng ra thị trường, trong khi các dự án do Mỹ hậu thuẫn còn phải hoàn tất nghiên cứu và thu xếp nguồn lực. Những động thái đầu tư song song cho thấy cuộc cạnh tranh vonfram Mỹ Trung đang chuyển từ câu hỏi “ai sở hữu mỏ” sang “ai kiểm soát cả chuỗi cung ứng”, từ khai thác đến chế biến và sản xuất sản phẩm giá trị cao. EarthRarest cảnh báo, nguồn vốn đơn thuần khó xóa bất lợi về chi phí hoặc quy mô, bởi Trung Quốc đã xây dựng được mạng lưới chế biến sâu, công nghệ và nhân lực mà Kazakhstan và các đối tác mới chỉ ở bước khởi đầu. Thực tế này đặt ra bài toán khó cho Washington: hoặc chấp nhận trả giá lâu dài để nuôi một chuỗi cung ứng mới, hoặc tiếp tục sống chung với rủi ro bị Bắc Kinh bấm nút nguồn cung bất cứ lúc nào. Và với các doanh nghiệp công nghiệp, công nghệ, quốc phòng Mỹ, lựa chọn chậm trễ đồng nghĩa tiếp tục chịu những cú sốc chi phí không đoán trước.
Tương lai vonfram: không chỉ là mỏ mới, mà là tư duy an ninh kinh tế mới
Nếu mỏ Boguty tiếp tục mở rộng và Northern Katpar cùng Upper Kairakty đi vào sản xuất đúng kế hoạch, Kazakhstan có thể từ một nhà sản xuất nhỏ trở thành nguồn cung vonfram chiến lược ngoài Trung Quốc. Nhưng mỏ mới chỉ là bước đầu; tái chế, chia sẻ công nghệ chế biến và xây dựng hạ tầng công nghiệp mới là những mảnh ghép quyết định liệu Mỹ có thể giảm phụ thuộc vào độc quyền nguồn cung Trung Quốc hay không. Từ góc nhìn người dùng cuối, cú sốc vonfram cho thấy sự phụ thuộc tài nguyên có thể nhanh chóng biến thành tăng giá sản phẩm, gián đoạn dịch vụ khi các nhà cung cấp điều chỉnh giá theo tồn kho và khả năng tiếp cận nguyên liệu. Nỗ lực phát triển các tuyến cung ứng thay thế đang mạnh lên kể từ khi Trung Quốc áp dụng quy định giấy phép xuất khẩu vào tháng 2/2025, trùng với thời điểm Mỹ công bố các mức thuế mới với hàng hóa Trung Quốc. Những biện pháp hạn chế, cộng với nguồn cung mỏ khan hiếm và nhu cầu tăng, đã đẩy vonfram trở thành biểu tượng của thời đại an ninh kinh tế: nơi mỗi phần trăm trữ lượng không chỉ là con số trên báo cáo địa chất, mà là đòn bẩy trong bàn cờ quyền lực. Khi Mỹ đẩy mạnh đầu tư khai khoáng chiến lược ở Kazakhstan, câu hỏi không phải liệu có đủ quặng, mà là liệu có đủ kiên nhẫn và tầm nhìn để xây chuỗi cung ứng cạnh tranh với Trung Quốc. Nếu câu trả lời là không, vonfram sẽ vẫn là “nút thắt cổ chai” khiến các nền kinh tế phải trả giá mỗi lần địa chính trị nổi sóng.
