Thành phố trực thuộc Trung ương: khái niệm, cú chuyển cấp và câu chuyện quyền lực
Thành phố trực thuộc Trung ương là đơn vị hành chính cấp tỉnh có vai trò cực tăng trưởng, được tổ chức theo mô hình chính quyền đô thị, thường nắm giữ quyền tự chủ cao hơn trong quản lý không gian, dân cư và các quyết sách phát triển kinh tế – xã hội so với các tỉnh thuần tuý. Chính vì vậy, việc Quảng Ninh và Bắc Ninh được xem xét chuyển từ tỉnh lên thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ là thay đổi tên gọi, mà là bước tái định vị vai trò của hai địa phương trong bản đồ quyền lực vùng và quốc gia. Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, sáng 6/8, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải trình Quốc hội tờ trình của Chính phủ về việc thành lập TP Quảng Ninh và TP Bắc Ninh. Đây là bước đi thể hiện chủ trương đưa hai địa phương vốn có nền tảng phát triển kinh tế địa phương mạnh mẽ lên vị thế cao hơn trong hệ thống hành chính, qua đó chuẩn bị cho một giai đoạn điều hành theo mô hình chính quyền đô thị, gắn với yêu cầu tinh gọn bộ máy và hiệu lực, hiệu quả quản trị.
Quảng Ninh và Bắc Ninh: con số diện tích, dân số nói gì về tham vọng đô thị
Nếu nhìn vào các thông số diện tích và dân số, có thể thấy hai đề án thành phố trực thuộc Trung ương này mang tầm vóc lớn hơn nhiều so với các đô thị truyền thống. Chính phủ báo cáo Quốc hội xem xét, quyết định thành lập thành phố Quảng Ninh trên cơ sở nguyên trạng diện tích tự nhiên, quy mô dân số và số đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Quảng Ninh hiện nay. Sau khi thành lập, thành phố Quảng Ninh có 6.231,27km² diện tích tự nhiên, dân số 1.523.400 người và 54 đơn vị hành chính cấp xã gồm 30 phường, 22 xã và 2 đặc khu. Trong khi đó, thành phố Bắc Ninh dự kiến có 4.713,75km², dân số 3.989.623 người với 99 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 45 phường và 54 xã. Một phát biểu đáng ghi nhớ là: “Đối chiếu quy định hiện hành, cơ quan thẩm tra xác định Quảng Ninh và Bắc Ninh đều đáp ứng 7/7 tiêu chuẩn và 5/5 điều kiện thành lập thành phố trực thuộc Trung ương”. Những con số này không chỉ cho thấy quy mô, mà còn phản ánh sự chín muồi về hạ tầng, dân cư và tích lũy phát triển, đặt nền cho tham vọng trở thành cực phát triển mới của vùng phía Bắc.
Quy trình phê duyệt, mốc hiệu lực và yêu cầu tái cấu trúc bộ máy
Về mặt thủ tục, đề án Quảng Ninh nâng cấp lên thành phố trực thuộc Trung ương và Bắc Ninh thành phố được Chính phủ trình, Bộ trưởng Bộ Nội vụ thuyết trình, sau đó Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội thẩm tra, kiến nghị Quốc hội tán thành và thông qua nghị quyết tương ứng. Cơ quan thẩm tra không chỉ xác nhận hai địa phương đáp ứng đầy đủ 5/5 điều kiện và 7/7 tiêu chuẩn theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 và Nghị quyết số 112/2025/UBTVQH15, mà còn đề xuất rõ mốc thời gian vận hành. Ủy ban tán thành việc xác định thời điểm có hiệu lực của Nghị quyết thành lập TP Quảng Ninh là ngày 1/9 và TP Bắc Ninh là ngày 20/9. Khoảng thời gian rất ngắn này được xem là vừa đủ để “khẩn trương tiến hành công tác chuẩn bị, kiện toàn tổ chức bộ máy, thay đổi con dấu và các điều kiện cần thiết khác cho hoạt động của chính quyền đô thị mới”. Ý nghĩa chính trị ở đây khá rõ: hệ thống chính trị trung ương muốn hai địa phương chuyển nhanh sang mô hình chính quyền đô thị, tránh độ trễ trong thực thi quyền lực mới.
Ý nghĩa chính trị và xã hội: từ cực tăng trưởng đến không gian sống đô thị mới
Việc chính thức nâng cấp Quảng Ninh và Bắc Ninh thành thành phố trực thuộc Trung ương đặt lên vai chính quyền địa phương một vai trò chính trị mới: trở thành cực tăng trưởng kinh tế, là đầu tàu ở vùng, chứ không còn chỉ là một tỉnh trong số nhiều tỉnh. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị chính quyền hai địa phương sau khi được thành lập tập trung nguồn lực để phát triển địa phương trở thành các cực tăng trưởng kinh tế. Mốc nâng cấp này đồng thời là lời nhắc về trách nhiệm quản trị đô thị, khi yêu cầu sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy theo mô hình chính quyền đô thị tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả được nhấn mạnh nhiều lần. Về mặt xã hội, cơ quan thẩm tra yêu cầu phát triển toàn diện các lĩnh vực văn hóa, xã hội, nâng cao chất lượng sống để người dân được thụ hưởng thành quả phát triển theo đúng chỉ đạo, kết luận và quy hoạch của cấp có thẩm quyền. Dù cách diễn đạt còn khá hành chính, thông điệp cốt lõi là: quyền lực đô thị mới phải gắn với việc cải thiện đời sống cư dân, chứ không dừng ở thay đổi địa vị hành chính.
Kinh tế địa phương và thách thức quản trị trong thế hệ thành phố mới
Từ góc độ phát triển kinh tế địa phương, việc Quảng Ninh nâng cấp và Bắc Ninh thành phố đặt hai địa phương vào nhóm đô thị trung ương vốn được coi là hạt nhân phát triển, bên cạnh Hà Nội, Hải Phòng, Huế, Đà Nẵng, TP.HCM, Cần Thơ và Đồng Nai. Các yêu cầu về tập trung nguồn lực, tổ chức bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả và phát triển toàn diện văn hóa – xã hội thể hiện một tầm nhìn: những thành phố trực thuộc Trung ương mới phải là nơi kết hợp tăng trưởng kinh tế với chất lượng sống đô thị. Tuy nhiên, đằng sau kỳ vọng là thách thức không nhỏ. Chính phủ đề xuất cơ bản giữ nguyên trạng tổ chức bộ máy, trụ sở, tài sản công, sau đó mới sắp xếp, thành lập mới các cơ quan, đơn vị theo quy định. Trước mắt, đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức cũng giữ nguyên, rồi mới bố trí lại cho phù hợp chính quyền đô thị. Điều này có thể giúp chuyển đổi không bị xáo trộn quá mạnh, nhưng nếu không đi kèm cải cách quản trị thực chất, nguy cơ là hai thành phố mới chỉ mang danh nghĩa trực thuộc Trung ương mà chưa tạo khác biệt rõ rệt về năng lực điều hành và chất lượng chính sách.
