Thành phố trực thuộc Trung ương: bước nhảy vọt trong không gian phát triển miền Bắc
Việc Quốc hội thảo luận và thống nhất chủ trương thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương là động thái tái cấu trúc không gian phát triển, nhằm xây dựng các cực tăng trưởng kinh tế mới ở miền Bắc, mở rộng dư địa quy hoạch đô thị, tăng cường liên kết vùng và nâng cao chất lượng quản trị nhà nước trong bối cảnh nhu cầu cạnh tranh quốc gia và nâng cao đời sống người dân ngày càng cấp bách. Điểm đáng nói ở quyết định này không phải là “lên đời” danh xưng, mà là thông điệp chính trị rõ ràng: miền Bắc cần thêm những cực tăng trưởng kinh tế đủ tầm, đủ lực để chia sẻ vai trò với Hà Nội và Hải Phòng. Các đại biểu Quốc hội khẳng định hai địa phương đã bảo đảm 7/7 tiêu chuẩn và 5/5 điều kiện để trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, phù hợp với quy hoạch tổng thể quốc gia và quy hoạch vùng Đồng bằng sông Hồng. Nhìn ở góc độ phát triển miền Bắc, đây là quyết định đúng thời điểm. Sau giai đoạn tăng trưởng nhanh dựa trên công nghiệp và dịch vụ tập trung quanh Thủ đô, vùng Bắc Bộ đang cần cấu trúc đa cực để giảm sức ép lên Hà Nội, đồng thời tạo mạng lưới đô thị động lực nối từ biên giới đến vùng lõi công nghiệp. Thành phố Quảng Ninh và Bắc Ninh vì thế không chỉ là hai điểm sáng mới trên bản đồ hành chính, mà là hai nút chiến lược trong bài toán cạnh tranh vùng.
Quảng Ninh: cực tăng trưởng biển – biên giới và tái thiết chất lượng sống
Quảng Ninh được các đại biểu mô tả là địa phương có vị trí địa chính trị đặc biệt, vừa có biên giới trên bộ, vừa có biên giới trên biển với Trung Quốc, sở hữu hệ thống cửa khẩu sầm uất, hạ tầng giao thông đa dạng và là trung tâm kinh tế biển, du lịch quốc tế. Đưa Quảng Ninh lên thành phố trực thuộc Trung ương là cách đặt cược vào một cực tăng trưởng kinh tế biển – biên giới – cửa ngõ quốc tế ở phía bắc, gắn phát triển với bảo đảm quốc phòng, an ninh và chủ quyền. Không phải ngẫu nhiên các đại biểu nhận xét nhiều tiêu chí phát triển của Quảng Ninh đã ở mức cao hơn một số thành phố trực thuộc Trung ương hiện nay. Từ dự án đường sắt tốc độ cao Hà Nội–Quảng Ninh, đến hệ thống cảng biển, logistics và đặc khu Vân Đồn, địa phương này đang tích lũy đủ năng lực để bứt phá. Một câu hỏi sắc sảo được chính lãnh đạo địa phương đặt ra: “Sau khi lên thành phố thì các địa phương cần phải làm gì tiếp theo cho xứng với danh xưng?”. Câu hỏi đó rất quan trọng, bởi thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ là danh hiệu, mà là cam kết nâng chất lượng quản trị, đầu tư bài bản cho hạ tầng, giáo dục, an sinh. Quảng Ninh đã có bước đi tích cực khi dùng chỉ số hạnh phúc của người dân làm thước đo phát triển, đồng thời triển khai 10 chính sách giáo dục tiêu biểu hỗ trợ hơn 539.000 lượt người học và nhà giáo mỗi năm học. Nếu thành phố mới tiếp tục giữ được định hướng lấy người dân làm trung tâm, cực tăng trưởng kinh tế này sẽ không biến thành “đô thị hào nhoáng” bỏ quên vùng khó, mà trở thành hình mẫu cân bằng giữa tăng trưởng và phúc lợi.
Bắc Ninh: từ vệ tinh Thủ đô đến trung tâm công nghiệp – công nghệ cao
Nếu Quảng Ninh là cực tăng trưởng hướng biển, Bắc Ninh là mảnh ghép công nghiệp – công nghệ cao trong bản đồ phát triển miền Bắc. Các đại biểu đánh giá Bắc Ninh nằm trong vùng động lực của Thủ đô Hà Nội, với nền tảng công nghiệp điện tử, công nghệ cao, dịch vụ logistics, văn hóa Kinh Bắc và vị trí trên các hành lang giao thông quốc tế, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc quy hoạch Cảng hàng không quốc tế Gia Bình được Quốc hội thông qua càng củng cố tiềm năng để Bắc Ninh trở thành cửa ngõ thứ hai của vùng Thủ đô. Thành phố trực thuộc Trung ương sẽ buộc Bắc Ninh phải thoát khỏi vai trò phụ thuộc vào Hà Nội, tiến lên vị thế cực tăng trưởng kinh tế độc lập. Nhiều đại biểu nhìn nhận, dù tăng trưởng năm 2023 chưa đạt mức bình quân cả nước do hậu quả Covid-19, các năm sau đã cải thiện rõ rệt, chứng tỏ nền tảng phát triển đủ sức bật. Song, danh xưng mới cũng kéo theo trách nhiệm mới: đầu tư hạ tầng đô thị xứng tầm, thu hẹp chênh lệch giữa khu vực công nghiệp phát triển và phần Bắc Giang cũ, nơi hạ tầng còn yếu. Bắc Ninh đang được kỳ vọng trở thành trung tâm công nghiệp, công nghệ cao, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo của miền Bắc. Nếu biết dùng cơ chế thành phố trực thuộc Trung ương để thiết kế chính sách thu hút nhân lực chất lượng cao, hoàn thiện dịch vụ đô thị và bảo tồn bản sắc văn hóa Kinh Bắc, thành phố này có thể vừa là bệ phóng cho nền kinh tế số, vừa là không gian sống đáng mơ ước cho người lao động.
Chuẩn thành phố trực thuộc Trung ương: dư địa phát triển và thách thức quản trị
Điểm chung của Quảng Ninh và Bắc Ninh là đã "hội đủ các tiêu chí" để trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, bảo đảm 7/7 tiêu chuẩn và 5/5 điều kiện theo quy định, từ quy mô dân số, diện tích, thu nhập bình quân đến năng lực ngân sách và hệ thống hạ tầng. Điều đó cho thấy hai địa phương không đi lên bằng ưu ái chính trị, mà dựa trên thực lực kinh tế – xã hội đã được kiểm chứng. Chủ trương này được đánh giá phù hợp với quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch hệ thống đô thị – nông thôn, quy hoạch vùng Đồng bằng sông Hồng và quy hoạch chung đô thị của hai địa phương. Nhiều đại biểu nhấn mạnh việc thành lập thành phố Quảng Ninh và Bắc Ninh sẽ tạo thêm dư địa phát triển, hoàn thiện mạng lưới các cực tăng trưởng của vùng Bắc Bộ, thúc đẩy liên kết vùng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Nhưng dư địa phát triển không tự động biến thành tăng trưởng chất lượng cao nếu không có quản trị đô thị thông minh. Các ý kiến cảnh báo, sau khi thành lập thành phố, hai địa phương phải tiếp tục nâng cao chất lượng quản trị, duy trì tốc độ phát triển và đặc biệt là đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng, tạo không gian phát triển mới. Thành phố trực thuộc Trung ương, về bản chất, là một mô hình quản lý tập trung hơn, đòi hỏi bộ máy chính quyền chuyên nghiệp, minh bạch và đủ năng lực điều phối các dòng vốn, các dự án hạ tầng và dịch vụ xã hội ở quy mô lớn.
Từ cực tăng trưởng kinh tế đến chất lượng sống người dân miền Bắc
Điểm tích cực nhất trong cuộc thảo luận Quốc hội là sự nhấn mạnh vào người dân: thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ là cực tăng trưởng kinh tế, mà phải phát triển toàn diện các lĩnh vực văn hóa, xã hội, nâng cao chất lượng sống để người dân được thụ hưởng thành quả phát triển. Hai địa phương đều có đông đồng bào dân tộc thiểu số, vì vậy an sinh xã hội, đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao trình độ dân trí phải là ưu tiên song hành với đầu tư hạ tầng. Ở Quảng Ninh, các chính sách giáo dục từ sữa học đường miễn phí, sách giáo khoa, hỗ trợ ăn trưa, đưa đón học sinh vùng khó cho đến kế hoạch lắp điện mặt trời mái nhà, trang bị điều hòa và thí điểm xe buýt điện cho học sinh cho thấy tầm nhìn gắn chuyển đổi xanh, chuyển đổi số với phúc lợi giáo dục. Đó là những bước đi cần được giữ và mở rộng khi lên thành phố. Về tầm vùng, việc hình thành hai thành phố trực thuộc Trung ương mới được kỳ vọng góp phần hoàn thiện mạng lưới cực tăng trưởng Bắc Bộ, tạo động lực mới cho phát triển miền Bắc trong giai đoạn tới. Nếu Quảng Ninh và Bắc Ninh tận dụng tốt cơ chế tập trung để điều phối hạ tầng, chính sách xã hội và liên kết với các tỉnh lân cận, miền Bắc sẽ chuyển từ mô hình "một trung tâm – nhiều vệ tinh" sang mạng lưới đa cực, nơi chất lượng sống người dân là thước đo cuối cùng của thành công.
