Thi lớp 10 hai môn là gì và vì sao gây tranh luận?
Thi lớp 10 hai môn là phương án tuyển sinh trong đó thí sinh vào THPT không chuyên chỉ dự thi Toán và Ngữ văn, thời lượng 90–120 phút cho Toán và 120 phút cho Ngữ văn, thay cho mô hình nhiều môn trước đây; thay đổi này được kỳ vọng giảm áp lực thi cử nhưng đồng thời làm dấy lên tranh luận về độ công bằng, khả năng phân hóa và định hướng học tập ở cấp THCS.
Bộ GD-ĐT hiện đang lấy ý kiến cho dự thảo Quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp, trong đó cho phép Sở GD-ĐT tự quyết phương thức tuyển sinh lớp 10 dựa trên quy mô học sinh, nhu cầu học tập, khả năng tiếp nhận và mạng lưới trường lớp địa phương. Việc tiếp nhận có thể bằng xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp, và thi tuyển chỉ diễn ra khi số đăng ký vượt quá khả năng tiếp nhận sau khi đã điều phối, phân tuyến. Nhìn trên giấy tờ, đây là bước cải cách kỳ thi giáo dục nhằm linh hoạt hóa kỳ thi entrance exam; nhưng trên thực tế, câu hỏi lớn không phải là thi mấy môn mà là hệ thống này sẽ vận hành thế nào ở các vùng rất khác nhau về điều kiện.
Giảm áp lực hay dồn căng thẳng vào Toán, Ngữ văn lớp 10?
Về mặt tâm lý, cắt từ ba xuống hai môn hiển nhiên giúp học sinh bớt một bài thi, bớt một “mặt trận” ôn luyện. Dự thảo quy định thi tuyển vào THPT không chuyên chỉ còn Toán, Ngữ văn với nội dung trong chương trình THCS, thay vì ba môn như hiện nay. Điều đó có thể giải phóng thời gian để học sinh tập trung hơn vào kiến thức cốt lõi hoặc các kỹ năng khác. Tuy nhiên, áp lực không biến mất, nó chỉ bị nén lại vào đúng hai môn thi. Khi mọi kỳ vọng vào trường công lập đổ dồn lên Toán Ngữ văn lớp 10, mỗi 0,25 điểm trở thành cuộc đua căng thẳng, nhất là ở những nơi tỷ lệ chọi cao.
Một giáo viên Toán tại Hà Nội nhấn mạnh, khi chỉ còn hai môn, đề thi buộc phải phân hóa tinh hơn để tránh việc học sinh chịu thiệt chỉ vì chênh lệch điểm số rất nhỏ. Nói thẳng: nếu đề Toán vẫn chỉ xoay quanh kỹ thuật quen thuộc, đề Văn vẫn thiên về học thuộc và bài mẫu thì dù thi hai hay năm môn, kỳ thi entrance exam khó đạt mục tiêu tuyển chọn công bằng. Giảm môn thi chỉ thực sự có ý nghĩa khi chất lượng đề, cách chấm và tổ chức thi được nâng lên tương ứng.
Ảnh hưởng tới chiến lược học và xét tuyển lớp 10 ở các địa phương
Điểm quan trọng của lần cải cách kỳ thi giáo dục này là quyền tự chủ của địa phương. Sở GD-ĐT có thể chọn xét tuyển lớp 10, thi tuyển hoặc kết hợp, tùy quy mô học sinh và điều kiện trường lớp. Thi tuyển hoặc kết hợp chỉ đặt ra khi số đăng ký vượt quá khả năng tiếp nhận sau khi điều tiết, phân tuyến không giải quyết được. Nghĩa là cùng một chủ trương thi lớp 10 hai môn, nhưng cách áp dụng ở một tỉnh dư chỗ học sẽ rất khác Hà Nội – nơi từng có hơn 124.000 thí sinh dự thi vào THPT công lập không chuyên với ba môn Toán, Ngữ văn, Ngoại ngữ.
Ở đô thị lớn, việc bỏ môn thứ ba (thường là Ngoại ngữ) có thể khiến học sinh điều chỉnh lại quỹ thời gian, dồn lực cho Toán và Văn để tăng cơ hội trúng tuyển, trong khi vẫn cần duy trì ngoại ngữ cho tương lai. Ở vùng nông thôn hoặc nơi có xu hướng xét tuyển, trọng tâm lại chuyển sang điểm tổng kết nhiều năm. Như vậy, cùng một chính sách có thể làm sâu thêm khác biệt vùng miền: nơi thì cuộc đua luyện thi Toán – Văn thêm căng, nơi thì áp lực chuyển sang giữ điểm học bạ đẹp.
Công bằng, phân hóa và nguy cơ lệch chuẩn dạy – học
Câu hỏi cốt lõi: hai môn có đủ để phân hóa và bảo đảm công bằng? Giảm một môn thi giúp học sinh nhẹ gánh hơn, nhưng cũng đặt ra lo ngại về áp lực dồn vào hai môn và chất lượng phân hóa của kỳ thi. Với kỳ thi entrance exam dùng để tuyển chọn khi nhu cầu vào trường công lập vượt quá khả năng tiếp nhận, đề thi phải cung cấp thông tin đủ tin cậy để phân loại học sinh. Nhiều môn thi hơn không tự động nghĩa là kỳ thi tốt hơn; tăng môn nhưng đo lường kém cũng không giải quyết được gì.
Một rủi ro khác là lệch chuẩn dạy – học. Khi môn nào được đưa vào tuyển sinh, thời gian và sự chú ý dành cho môn đó lập tức tăng, kéo theo xu hướng luyện thi, tối ưu điểm số. Ngược lại, môn không thi có thể bị xem nhẹ, đặc biệt là với học sinh áp lực vào công lập. Tiếng Anh là ví dụ: nếu không nằm trong kỳ thi, học để sử dụng thực tế dễ bị nhường chỗ cho luyện Toán, Văn. Cải cách chỉ có ý nghĩa khi nhà trường giữ được yêu cầu dạy đủ các môn, phát triển năng lực toàn diện, và phụ huynh không đồng nhất hoàn toàn giá trị môn học với việc có thi hay không.
Thi hai môn không phải chiếc “đũa thần” cho áp lực lớp 10
Một nhận định đáng trích dẫn là: “Giảm một môn chắc chắn giúp giảm áp lực, nhưng căn nguyên vẫn nằm ở việc số trường công lập và chỉ tiêu chưa đáp ứng nhu cầu”. Nói cách khác, thi lớp 10 hai môn là động tác điều chỉnh bề mặt; gốc rễ là bài toán quy hoạch mạng lưới trường lớp, phân luồng sau THCS, cơ hội học tập sau khi rời ghế phổ thông.
Nếu đề xuất được thông qua, học sinh cần được thông báo sớm để điều chỉnh kế hoạch học tập, tránh thay đổi đột ngột vào năm cuối cấp. Các Sở cần công khai rõ ràng chọn xét tuyển, thi tuyển hay kết hợp, và tiêu chí cụ thể cho từng hình thức. Về lâu dài, cải cách kỳ thi giáo dục phải đi kèm nâng chất lượng đề thi, siết kỷ luật coi – chấm thi, tăng chỗ học công lập và định hướng nghề nghiệp. Khi đó, dù là hai hay ba môn, kỳ thi lớp 10 mới bớt là “cuộc chiến sinh tử”, trở thành một bước chuyển tự nhiên trong hành trình học tập của học sinh.
