Đề xuất thi vào lớp 10 hai môn: thay đổi nhỏ, hệ lụy lớn
Đề xuất thi vào lớp 10 hai môn là chính sách rút số môn thi tuyển sinh THPT công lập từ ba môn xuống còn hai môn Toán và Ngữ văn, thay cho quy định hiện hành gồm Toán, Ngữ văn và một môn thứ ba do địa phương lựa chọn, qua đó hướng tới giảm áp lực thi cử nhưng cũng đặt ra câu hỏi về học lệch và công bằng giữa học sinh các nhóm năng lực khác nhau. Bộ GD-ĐT hiện đang lấy ý kiến về dự thảo thông tư mới thay thế quy chế tuyển sinh THCS và THPT hiện hành. Công văn gửi các sở giáo dục lớn được ban hành cuối tháng 7 nhằm tham vấn sâu hơn trước khi quyết định. Về mặt kỹ thuật, điểm mới then chốt là cắt bỏ hoàn toàn môn thi thứ ba trong tuyển sinh THPT công lập, chỉ giữ Toán (90–120 phút) và Ngữ văn (120 phút). Nghe có vẻ chỉ là một chỉnh sửa kỹ thuật, nhưng nó chạm tới cấu trúc dạy – học toàn bậc THCS và cách đánh giá học sinh toàn diện.
Giảm áp lực thi cử: lợi ích thấy ngay nhưng không trọn vẹn
Không khó hiểu khi nhiều phụ huynh và nhà trường ủng hộ phương án thi vào lớp 10 hai môn. Giảm một môn nghĩa là giảm thời gian ôn luyện, chi phí học thêm và căng thẳng cho cả gia đình. Một hiệu trưởng ở vùng khó cho rằng thi ba môn tốn kém kinh phí xã hội và làm thí sinh mệt mỏi, nhất là khi môn thứ ba không liên quan định hướng sau này. Lãnh đạo nhiều trường THCS đánh giá đây là thay đổi “nhân văn, kịp thời”, giúp học sinh và phụ huynh nhẹ gánh tâm lý rõ rệt. Khi cấu trúc thi ổn định với hai môn cốt lõi, các trường cũng chủ động hơn trong kế hoạch giảng dạy, không còn cảnh nửa năm đứng ngồi chờ môn thứ ba để điều chỉnh lịch ôn. Tuy vậy, giảm áp lực không đồng nghĩa giải quyết gốc rễ cuộc “đua” tuyển sinh THPT công lập.
Áp lực không biến mất, chỉ dồn nén vào hai môn và vài nghìn chỗ công lập
Điểm nghẽn thật sự của tuyển sinh THPT công lập không nằm ở số môn thi mà ở số ghế có hạn. Khi tỉ lệ chọi cao, thi hai hay ba môn đều là cuộc cạnh tranh khốc liệt, chỉ khác cách cộng điểm. Một hiệu trưởng THPT thẳng thắn: sức ép chủ yếu đến từ sự cạnh tranh chỗ học, không phải từ số môn thi. Bỏ môn thứ ba còn có nguy cơ làm cuộc đua điểm số ở Toán và Văn thêm căng, vì phụ huynh sẽ dồn mọi nguồn lực cho hai môn này. Câu hỏi hợp lý là: liệu giảm môn thi có giúp học sinh dễ thở, hay chỉ khiến các em phải đạt điểm gần tuyệt đối ở hai môn mới có cơ hội vào trường công? Nếu không mở rộng năng lực tiếp nhận của khối công lập và nâng chất trường ngoài công lập cũng như giáo dục nghề nghiệp, áp lực chỉ chuyển chứ không giảm.
Nguy cơ học lệch và ‘thi gì học nấy’ nếu thiếu đánh giá học sinh toàn diện
Lo ngại lớn nhất với phương án thi hai môn là học sinh dồn hết vào Toán, Văn và bỏ rơi các môn còn lại. Khi thi vào lớp 10 hai môn, tâm lý “không thi thì không học” rất dễ bùng lên ở cuối cấp THCS. Nhiều ý kiến cảnh báo tình trạng “thi gì học nấy” sẽ khiến học sinh học lệch, đi ngược mục tiêu giáo dục toàn diện và ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng nguồn nhân lực. Một giáo viên lịch sử cho rằng không có cấu trúc thi nào tự nó bảo đảm giáo dục toàn diện; nếu cố dùng kỳ thi tuyển sinh để gánh hết mọi mục tiêu thì càng nhiều môn thi càng thêm áp lực, mà học lệch vẫn xảy ra. Ông đề xuất chỉ nên thi Toán, Văn khi đã xây dựng được cơ chế đánh giá chuẩn đầu ra THCS đủ tin cậy cho tất cả các môn khác, để học sinh buộc phải học nghiêm túc dù không mang ra thi tuyển sinh.
Giữa giảm áp lực và công bằng: chọn hai môn nhưng phải cải cách đồng bộ
Điểm tích cực của đề xuất là nhiều hiệu trưởng nhìn thấy sự cân bằng mới: vừa giảm áp lực, vừa vẫn phân loại được học sinh nếu đề thi được thiết kế đủ phân hóa. Họ nhấn mạnh: giảm số môn không phải là hạ chuẩn, mà là chuyển trọng tâm sang chất lượng đánh giá và quá trình dạy học. Nhưng để lựa chọn này không tạo bất công mới, cần ba bước song hành. Thứ nhất, mở rộng quy mô và phân bổ lại chỉ tiêu tuyển sinh THPT công lập, đồng thời nâng sức hút của trường ngoài công lập và giáo dục nghề nghiệp, nếu không, áp lực sẽ dồn vào vài trường “hot”. Thứ hai, xây dựng hệ thống đánh giá học sinh toàn diện ở THCS với chuẩn đầu ra rõ ràng cho mọi môn, đi kèm kiểm tra quá trình nghiêm túc. Thứ ba, có lộ trình triển khai đủ dài để học sinh, phụ huynh, nhà trường điều chỉnh kế hoạch học tập thay vì bị “giật cục”. Nếu những điều kiện đó được bảo đảm, thi vào lớp 10 hai môn có thể là bước chuyển hợp lý, không phải bước lùi.
