Quy mô tái định cư chưa từng có cho một tuyến đường sắt điện khí hóa
Tái định cư đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là quá trình thu hồi đất, bồi thường và di dời 7.347 hộ dân để nhường chỗ cho tuyến đường sắt điện khí hóa dài 426km, đồng thời xây dựng 109 khu tái định cư mới nhằm bảo đảm người dân có nơi ở ổn định, hạ tầng tương xứng và sinh kế lâu dài trong bối cảnh dự án được coi là công trình giao thông quan trọng tầm quốc gia. Nhìn vào con số, có thể nói bài toán tái định cư đang quyết định vận mệnh của toàn bộ dự án đường sắt 426km. Tuyến chính dài 363km, tuyến nhánh 63km, đi qua 69 xã, phường thuộc 6 tỉnh, thành phố với 29 nhà ga và các trạm kỹ thuật. Đằng sau những kilomet ray là khoảng 2.197ha đất phải thu hồi và hàng nghìn câu chuyện đời sống bị xáo trộn. Nếu cách tiếp cận chỉ dừng lại ở "giải phóng mặt bằng càng nhanh càng tốt", dự án có nguy cơ tạo ra bất bình thay vì tạo động lực phát triển.
109 khu tái định cư: tham vọng giải phóng mặt bằng hay nguy cơ phân tán nguồn lực?
Phương án xây dựng 109 khu tái định cư để bố trí cho 7.347 hộ dân cho thấy quy mô chưa từng có của công tác tái định cư đường sắt hiện nay. Về nguyên tắc, đây là cách để các địa phương chủ động tạo quỹ đất, giảm áp lực đền bù ở những khu vực đông dân cư, tránh phải trả giá quá cao về kinh tế và chính trị khi thu hồi đất ở. Nhưng phân tán thành hàng trăm điểm nhỏ cũng khiến bài toán quản trị phức tạp vượt bậc: từ quy hoạch đồng bộ hạ tầng, dịch vụ công, đến đảm bảo sinh kế mới cho người dân. Điểm đáng chú ý là các khu tái định cư không thể chỉ là những "khu nhà ở" rời rạc. Chúng phải gắn chặt với quy hoạch phát triển quanh dự án đường sắt 426km, tạo cơ hội tiếp cận việc làm, dịch vụ và giao thông cho người dân bị di dời. Nếu 109 khu tái định cư được xây dựng mà thiếu liên kết với không gian kinh tế mới, người dân có thể phải gánh chi phí cơ hội khổng lồ: đất mất, nhà đổi, nhưng thu nhập không tăng, đời sống bị treo dài hạn.
Áp lực tiến độ GPMB 2027: yêu cầu rõ trách nhiệm nhưng rủi ro chất lượng
Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Danh Huy yêu cầu các địa phương hoàn thành giải phóng mặt bằng trong tháng 2/2027, phấn đấu khởi công toàn tuyến vào đầu năm 2027. Yêu cầu đi kèm là phải lập biểu đồ tiến độ cụ thể cho từng loại đất, số hộ bị ảnh hưởng, số mộ cần di dời, đồng thời xác định rõ tiến độ di chuyển hạ tầng kỹ thuật và trách nhiệm của từng đơn vị. Về mặt quản trị, đây là cách tiếp cận đúng: tiến độ, khối lượng, trách nhiệm đều được "gắn tên". Nhưng áp lực thời gian luôn mang theo rủi ro chất lượng. Hồ sơ Báo cáo nghiên cứu khả thi đã nhiều lần điều chỉnh, ảnh hưởng đến cắm cọc và bàn giao cọc GPMB. Phạm vi thu hồi đất thay đổi nhiều lần có thể làm suy giảm sự đồng thuận của người dân. Khi người dân cảm thấy đường ranh giới hôm trước khác hôm sau, niềm tin vào quy hoạch bị bào mòn. Nếu tiến độ GPMB 2027 được đặt lên hàng đầu mà các bước đo đạc, kiểm đếm, tham vấn cộng đồng chỉ mang tính hình thức, nguy cơ khiếu kiện kéo dài sau khởi công là rất rõ.
Dự án đường sắt 426km: cơ hội hiện đại hóa đi cùng bài kiểm tra về công bằng
Các cơ quan chuyên môn đánh giá đây là dự án có quy mô lớn, phạm vi trải dài, áp dụng công nghệ mới và là tuyến đường sắt điện khí hóa đầu tiên được triển khai ở Việt Nam. Cùng với việc chuẩn bị mặt bằng, Bộ Xây dựng đã ban hành Thông tư 63 với 14 định mức dự toán xây dựng, có hiệu lực từ ngày 15/9/2026, để làm cơ sở kỹ thuật cho việc lập dự toán và triển khai công trình. Nói cách khác, phần "cứng" của dự án – công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật – đang dần được chuẩn hóa. Dù vậy, phần "mềm" – quan hệ với người dân, cách bồi thường, tái định cư – mới là nơi định đoạt tính chính danh của dự án. Khi một tỉnh như Phú Thọ phải yêu cầu siết quản lý đất đai, kiểm soát tạo lập tài sản trong phạm vi dự án để ngăn nguy cơ trục lợi, chúng ta thấy rõ áp lực đạo đức của các cơ quan quản lý. Dự án đường sắt 426km sẽ không thể được xem là thành công nếu nó nối liền logistics quốc gia nhưng cắt đứt niềm tin của người dân vào cách Nhà nước đối xử với đất đai và nhà cửa của họ.
Kết luận: phải coi 7.347 hộ dân là đối tác của dự án, không phải trở ngại
Yêu cầu "đẩy nhanh" tái định cư đường sắt và giải phóng mặt bằng đến tháng 2/2027 là dễ hiểu nếu nhìn từ góc độ tiến độ xây dựng. Nhưng nếu chỉ nhìn người dân như khối lượng cần xử lý – 7.347 hộ, 2.197ha đất, 109 khu tái định cư – dự án có nguy cơ gặp phản ứng xã hội âm ỉ, làm chậm chính điều mà nó muốn tăng tốc: hiện đại hóa hạ tầng. Cách tiếp cận cần thiết là coi người dân trong vùng dự án là đối tác, không phải trở ngại. Điều đó đòi hỏi minh bạch tối đa về phạm vi thu hồi đất, giá bồi thường, quy hoạch khu tái định cư; triển khai song song đo đạc, kiểm đếm, phê duyệt phương án bồi thường với việc xây dựng khu tái định cư như chính Ban Quản lý dự án đã kiến nghị. Nếu làm được, tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng sẽ không chỉ là câu chuyện ray và tàu, mà là minh chứng cho một mô hình phát triển hạ tầng vừa tham vọng, vừa tôn trọng đời sống người dân.
