Dự án đường sắt 426 km và bài toán tái định cư khổng lồ
Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là tuyến đường sắt điện khí hóa dài khoảng 426 km, đi qua 6 tỉnh, thành phố, chiếm dụng khoảng 2.197 ha đất và ảnh hưởng tới 7.347 hộ dân phải bố trí tái định cư trong 109 khu tái định cư được quy hoạch, khiến công tác giải phóng mặt bằng trở thành nút thắt lớn nhất của dự án đường sắt Lào Cai Hải Phòng. Điểm quan trọng là các bên liên quan đều hiểu rằng nếu không giải được bài toán tái định cư dự án, không có tuyến đường sắt nào được khởi công vào đầu năm 2027 như mục tiêu đã đặt ra. Bộ Xây dựng đã tổ chức họp kiểm điểm tiến độ giải phóng mặt bằng (GPMB), yêu cầu các địa phương khẩn trương hoàn thiện phương án bồi thường hỗ trợ, tái định cư chi tiết cho từng hạng mục. Đây không chỉ là dự án hạ tầng giao thông, mà là phép thử cho năng lực tổ chức, minh bạch và đối thoại với người dân nơi tuyến đi qua.
Tiến độ GPMB: nhiều mốc thời gian tham vọng nhưng lệch nhịp
Nhìn vào các mốc thời gian, có thể thấy tham vọng lớn và nguy cơ chậm trễ song song tồn tại. Ở tầm dự án, Bộ Xây dựng yêu cầu hoàn thành nhiệm vụ GPMB toàn tuyến trong tháng 2/2027 để kịp khởi công đầu năm 2027. Trong khi đó, riêng Lào Cai – nơi tuyến đi qua 143,68 km, thu hồi khoảng 828,1 ha đất với 9 ga – lại đặt mục tiêu hoàn thành GPMB trước ngày 30/6/2027. Sự lệch nhịp này cho thấy áp lực dồn lên những đoạn khó, đặc biệt tại khu vực đô thị và đông dân cư. Phiên họp Ban Chỉ đạo GPMB các dự án trọng điểm tỉnh Lào Cai ngày 17.9 nhằm nhận diện khó khăn, giải pháp đẩy nhanh từng dự án là một tín hiệu tích cực, nhưng cũng lộ rõ thực tế: đến nay, hồ sơ địa chính mới dự kiến hoàn thành vào tháng 10-11/2026 và giải ngân cho GPMB mới đạt mức rất thấp so với kế hoạch. Nói cách khác, đồng hồ tiến độ đang chạy nhanh hơn năng lực triển khai.
Bồi thường, hỗ trợ và mặt bằng tái định cư: điều kiện tiên quyết để dân chấp nhận di dời
Không người dân nào muốn rời bỏ nhà cửa nếu nơi đến chưa rõ ràng, thiếu hạ tầng thiết yếu. Vì vậy, yêu cầu các địa phương phải song hành đo đạc, kiểm đếm với việc xây dựng khu tái định cư là hoàn toàn đúng trọng tâm. Theo Ban Quản lý dự án đường sắt, kinh phí dự kiến cho bồi thường hỗ trợ và tái định cư hơn 66.900 tỉ đồng, riêng năm 2026 phân bổ hơn 13.800 tỉ đồng cho GPMB. Đây là con số lớn, nhưng tiền chỉ có ý nghĩa nếu biến thành hạ tầng, nhà ở và sinh kế cụ thể. Thực tế triển khai cho thấy nơi nào khu tái định cư hoàn thành sớm, nơi đó GPMB thuận hơn. Một khu tái định cư hoàn thành đúng lúc sẽ giúp người dân sớm ổn định cuộc sống; đồng thời tạo thêm điều kiện để địa phương hoàn thành công tác giải phóng mặt bằng. Ngược lại, chậm trễ bàn giao mặt bằng tái định cư sẽ tạo tâm lý chần chừ, nảy sinh khiếu nại và làm vỡ kế hoạch thi công hạ tầng giao thông.
Lào Cai và những ví dụ cụ thể: nơi tiến độ đang chạy, nhưng chưa đủ nhanh
Lào Cai là một lát cắt thú vị để nhìn vào cách địa phương xử lý tái định cư dự án. Tỉnh dự kiến bố trí 38 khu tái định cư để phục vụ GPMB tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng; trong đó 28 khu đã triển khai, 3 khu hoàn thành, 3 khu dùng quỹ đất sẵn có, 22 khu đang thi công và 10 khu đang chuẩn bị đầu tư. Điều này cho thấy sự chủ động nhất định, nhưng cũng chứng minh rằng khối lượng công việc còn rất lớn. Một số khu như Nước Mát (phường Âu Lâu) hay Tân Việt (xã Quy Mông) đang được thi công tăng tốc, với khối lượng hoàn thành khoảng 80–90% và mục tiêu bàn giao cho vài chục hộ dân xây nhà vào tháng 10/2026. Đằng sau mỗi công trình là áp lực phải bảo đảm đường giao thông nội bộ, hệ thống thoát nước, điện, hạ tầng kỹ thuật đủ cho đời sống lâu dài. Nếu các khu tái định cư này về đích đúng kế hoạch, Lào Cai sẽ có nền tảng tốt hơn để thực hiện kế hoạch GPMB mà UBND tỉnh đã ban hành.
Kết luận: phải coi tái định cư là trung tâm của dự án, không chỉ là hạng mục phụ
Nhìn tổng thể, đường sắt Lào Cai Hải Phòng không thể chỉ được xem là một dự án kết cấu hạ tầng giao thông hiện đại với công nghệ điện khí hóa tiên tiến; nó là dự án tái cấu trúc không gian sống của hàng nghìn hộ dân. Nếu bồi thường hỗ trợ thiếu minh bạch, nếu mặt bằng tái định cư không sẵn sàng, mọi biểu đồ tiến độ sẽ chỉ là những đường kẻ trên giấy. Muốn hoàn thành GPMB vào tháng 2/2027 như mục tiêu đã đặt ra, các địa phương buộc phải coi nhiệm vụ này là ưu tiên chính trị hàng đầu, huy động cả hệ thống chính trị, làm tốt tuyên truyền và sẵn sàng bố trí tạm cư khi cần thiết để bảo đảm đời sống người dân. Bài học rút ra rất rõ: tái định cư không phải hậu quả phụ của phát triển, mà là điều kiện tiên quyết để phát triển diễn ra một cách công bằng, bền vững.
