Thỏa thuận Greenland Mỹ: Kiểm soát an ninh nhưng không sở hữu lãnh thổ
Thỏa thuận Greenland Mỹ là một văn bản chính trị-an ninh theo đó Washington được trao quyền kiểm soát lâu dài các vấn đề an ninh và hoạt động chiến lược trên đảo Greenland, nhằm ngăn chặn sự hiện diện quân sự và những khoản đầu tư nhạy cảm từ các đối thủ, trong khi chủ quyền lãnh thổ vẫn thuộc Vương quốc Đan Mạch và quyền tự quyết của người dân đảo được bảo toàn. Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ đã đạt thỏa thuận với Đan Mạch, cho phép Washington có “quyền kiểm soát vĩnh viễn” an ninh Greenland và “tất cả các nhu cầu khác” của vùng lãnh thổ tự trị này. Động thái này diễn ra sau nhiều tháng căng thẳng trong quan hệ Mỹ Đan Mạch, khi ông Trump từng dọa giành quyền kiểm soát Greenland và thậm chí nêu khả năng mua hoặc sáp nhập lãnh thổ hòn đảo. Về bản chất, thỏa thuận đánh dấu việc Washington từ bỏ tham vọng sở hữu lãnh thổ, nhưng kiên quyết cố định vai trò chi phối về an ninh Bắc Cực.
Những điều khoản mấu chốt: Mỹ được gì từ quyền kiểm soát an ninh Bắc Cực?
Dù văn bản đầy đủ chưa được công bố, các phát biểu từ phía Mỹ cho thấy cốt lõi của thỏa thuận Greenland Mỹ là cơ chế kiểm soát an ninh và đầu tư chiến lược trên hòn đảo. Theo một quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ, các quốc gia không thuộc NATO sẽ không được phép xây dựng căn cứ tại Greenland và bị cấm thực hiện những khoản đầu tư có thể đe dọa Mỹ. Điều này trên thực tế nhắm trực tiếp vào Nga và Trung Quốc, vốn được xác định là “đối thủ” trong tuyên bố của Washington. "Trung Quốc sở hữu khoảng 60% trữ lượng đất hiếm đã được biết đến trên thế giới và đang hạn chế xuất khẩu các khoáng sản này" – dữ kiện này lý giải vì sao Washington đặc biệt quan tâm đến khả năng kiểm soát các khoản đầu tư vào đất hiếm và khoáng sản Greenland. Nói thẳng, Mỹ tìm cách khóa cửa Bắc Cực với đối thủ chiến lược, đồng thời mở rộng không gian hành động quân sự của mình mà không phải trả chi phí trực tiếp cho Đan Mạch.
Chủ quyền Đan Mạch và tiếng nói Greenland: giới hạn của quyền lực Mỹ
Điểm khiến thỏa thuận này gây tranh cãi là cách nó phân tách giữa “quyền kiểm soát an ninh” và “chủ quyền lãnh thổ”. Copenhagen khẳng định chủ quyền đối với Greenland vẫn được giữ nguyên và thỏa thuận phải được quốc hội Đan Mạch và Greenland phê chuẩn. Đan Mạch và chính quyền Greenland đồng thời nhấn mạnh chủ quyền lãnh thổ của hòn đảo không thay đổi, quyền tự quyết của người dân được công nhận. Về mặt chính trị, đây là lằn ranh đỏ mà Copenhagen không chấp nhận Mỹ vượt qua. Một cuộc thăm dò vào tháng 1/2025 cho thấy 85% người Greenland phản đối việc trở thành một phần của Mỹ. Con số này là lá chắn dân chủ buộc Washington phải lùi khỏi kịch bản sáp nhập. Vì vậy, dù thỏa thuận tăng cường kiểm soát an ninh Bắc Cực cho Mỹ, nó cũng chính thức hóa một sự thật bất tiện đối với Trump: Greenland không được bán, không bị chuyển giao chủ quyền, và người dân đảo không muốn trở thành “tiểu bang băng giá” mới của Mỹ.
Chiến lược địa chính trị Greenland: từ tuyến đường Bắc Cực tới đất hiếm
Không thể hiểu thỏa thuận kiểm soát an ninh Bắc Cực này nếu bỏ qua chiến lược địa chính trị Greenland. Hòn đảo nằm trên tuyến đường ngắn nhất giữa Bắc Mỹ và Nga, lại sở hữu khoáng sản quan trọng, trong đó có đất hiếm. Khi băng ở Bắc Cực tan nhanh hơn và các tuyến hàng hải mới có khả năng mở ra, giá trị chiến lược của vùng đất băng giá quanh năm này tăng lên đáng kể. Mỹ đã có căn cứ Pituffik với hơn 100 nhân sự đồn trú, vốn giữ vai trò then chốt trong hệ thống cảnh báo tên lửa và giám sát không gian. Thỏa thuận mới mở cánh cửa để Washington xây thêm cơ sở quân sự mà không cần Greenland hoặc Đan Mạch phê duyệt; báo chí đã nói tới khả năng ba căn cứ mới ở phía nam đảo. Đằng sau ngôn ngữ pháp lý khô khan là một thực tế: Greenland đang trở thành mắt xích trong cấu trúc kiềm chế Nga–Trung của Mỹ từ Bắc Đại Tây Dương tới Bắc Cực.
Những câu hỏi bỏ ngỏ và tác động dài hạn lên quan hệ Mỹ Đan Mạch
Dù các bên đều ca ngợi thỏa thuận, nội dung cụ thể vẫn chưa được công bố đầy đủ. Những khái niệm mơ hồ như “đầu tư nhạy cảm”, phạm vi quyền hạn an ninh của Mỹ hay quy mô hiện diện quân sự mới đặt ra nhiều câu hỏi về mức độ ràng buộc thực tế đối với Greenland. Quan chức Mỹ khẳng định thỏa thuận có hiệu lực ngay cả khi Greenland độc lập trong tương lai, điều này về bản chất “gắn” nhà nước tương lai của đảo vào quỹ đạo an ninh Washington. Đan Mạch cho rằng văn bản sẽ củng cố an ninh Bắc Cực, Bắc Đại Tây Dương và NATO, đồng thời chấm dứt khủng hoảng bắt nguồn từ tham vọng giành Greenland của Trump. Một lợi ích rõ ràng là Copenhagen và Nuuk tránh được kịch bản căng thẳng leo thang với Washington. Tuy nhiên, cái giá là họ phải chấp nhận việc Mỹ có tiếng nói quyết định về những gì được coi là “chiến lược” trên lãnh thổ mình. Kết luận hợp lý là: đây không phải là chiến thắng hoàn toàn của bên nào, mà là sự thỏa hiệp bất đối xứng, nơi Mỹ củng cố quyền lực, còn Đan Mạch bảo vệ được đường biên cuối cùng – chủ quyền.
