Thỏa thuận an ninh Greenland: Một bước nhảy chiến lược của Mỹ tại Bắc Cực
Thỏa thuận an ninh Greenland là văn kiện ba bên giữa Mỹ, Đan Mạch và Greenland, trao cho Washington quyền tiếp cận quân sự sâu rộng trên lãnh thổ và không phận hòn đảo, đồng thời tái khẳng định Greenland là một phần của Vương quốc Đan Mạch và bảo đảm quyền tự quyết của người dân bản địa về tương lai chính trị của họ.
Thay vì một thỏa thuận kỹ thuật thuần túy, đây là bước đi mang tính đổi trục trong chiến lược Bắc Cực của Mỹ. Bên lề khóa họp Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York ngày 22/9, Tổng thống Mỹ Donald Trump, Thủ hiến Greenland Jens-Frederik Nielsen và Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen đã ký văn kiện nhằm tăng cường sự hiện diện quân sự và an ninh của Mỹ tại Greenland. Chính việc ký kết trong khuôn khổ ngoại giao cấp cao đã biến một thỏa thuận khu vực thành thông điệp toàn cầu: Bắc Cực không còn là ngoại biên mà là tuyến đầu của cạnh tranh quyền lực.
Một ngày trước đó, ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã họp với các đồng cấp từ bảy quốc gia Bắc Cực, kêu gọi những khoản đầu tư liên tục để bảo vệ khu vực và răn đe các đối thủ cạnh tranh chiến lược. Cách Mỹ điều chỉnh chiến lược không còn là phòng thủ thụ động mà là thiết lập kiểm soát chủ động đối với một “bán lục địa” mới đang mở ra nhờ băng tan.
Thẩm quyền quân sự sâu rộng của Mỹ tại Greenland: Khi răn đe trở thành hiện diện lâu dài
Cốt lõi của Greenland thỏa thuận an ninh là mở rộng chưa từng có tiền lệ về hiện diện quân sự Greenland của Mỹ. Theo văn kiện, Washington được phép mở rộng Căn cứ Không gian Pituffik – căn cứ nằm xa nhất về phía bắc của Mỹ với chức năng cảnh báo sớm tên lửa – đồng thời thiết lập thêm hai căn cứ tại Narsarsuaq và Mestersvig. Đáng chú ý hơn, thỏa thuận không quy định thời hạn hết hiệu lực và vẫn tiếp tục hiệu lực ngay cả khi Greenland trở thành quốc gia độc lập với Đan Mạch.
Điều này biến chiến lược Bắc Cực Mỹ từ tạm thời thành cấu trúc lâu dài của an ninh tập thể phương Tây. Tổng thống Mỹ tuyên bố văn kiện trao cho Washington quyền kiểm soát lâu dài về an ninh tại Greenland và khả năng thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo vệ lục địa Mỹ, châu Âu và các khu vực khác. Nói cách khác, Greenland trở thành “tàu sân bay tự nhiên” ở cực bắc, khóa chặt cửa ngõ Đại Tây Dương – Bắc Cực.
Thỏa thuận còn ngăn các quốc gia ngoài NATO thiết lập căn cứ quân sự trên hòn đảo nếu không được các bên đồng ý, đồng thời tăng cường rà soát đầu tư từ các nước ngoài NATO và Liên minh châu Âu nhằm hạn chế ảnh hưởng của Nga và Trung Quốc. Đây không chỉ là kiểm soát quân sự, mà là một cơ chế sàng lọc chiến lược đối với mọi hiện diện “nhạy cảm” tại Greenland.
Chủ quyền Đan Mạch, quyền tự quyết Greenland: Cái giá của chiếc ô an ninh Mỹ
Một điểm tinh tế của Mỹ Đan Mạch Bắc Cực lần này là cách ba bên bọc chiếc ô an ninh Mỹ trong lớp vỏ ngôn ngữ chủ quyền. Thỏa thuận tái khẳng định Greenland là một phần của Vương quốc Đan Mạch, tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ và quyền tự quyết của người dân Greenland. Về mặt văn bản, Copenhagen và Nuuk không bị tước đi vị thế chính trị; ngược lại, họ được ghi nhận trên giấy tờ như những chủ thể quyết định.
Nhưng chính điều khoản “văn kiện tiếp tục có hiệu lực ngay cả khi Greenland trở thành quốc gia độc lập với Đan Mạch” cho thấy Mỹ muốn vượt lên mọi biến động nội bộ của Vương quốc. Greenland dù ở trong hay ngoài Đan Mạch vẫn sẽ nằm trong quỹ đạo an ninh của Washington. Đây là thông điệp trực diện gửi tới Bắc Kinh và Moskva: cửa vào Greenland và Bắc Cực không mở cho các đối thủ Mỹ.
Đối với Greenland, cái giá của chiếc ô an ninh Mỹ là không nhỏ. Việc các quốc gia ngoài NATO chỉ có thể hiện diện quân sự hoặc thực hiện đầu tư nhạy cảm khi được Mỹ và đối tác chấp thuận khiến không gian tự chủ chiến lược của hòn đảo bị thu hẹp. Tuy nhiên, trong bối cảnh các cường quốc tranh giành vùng Bắc Cực vì tài nguyên và tuyến hàng hải mới, nhiều nhà lãnh đạo địa phương có thể coi đây là đánh đổi chấp nhận được để tránh rơi vào thế bị kẹt giữa các cực quyền lực.
Tại sao Bắc Cực bùng nổ cạnh tranh: Băng tan, tài nguyên và cuộc đua tàu phá băng
Thỏa thuận Greenland không xuất hiện trong khoảng trống; nó là kết quả trực tiếp của một Bắc Cực đang “ấm” lên cả về khí hậu lẫn địa chính trị. Trung Quốc, Nga và Hoa Kỳ đều tăng cường hiện diện tại khu vực vì nguồn tài nguyên thiên nhiên khổng lồ và việc băng tan mở ra các tuyến hàng hải mới. Bắc Cực từ vùng hoang dã xa xôi đã trở thành “kênh đào tự nhiên” nối ngắn khoảng cách thương mại giữa các lục địa.
Trong bối cảnh đó, chiến lược Bắc Cực Mỹ không dừng lại ở căn cứ trên đất liền. Các bên thảo luận về tăng cường trách nhiệm an ninh, phát triển năng lực quân sự và kinh tế tự chủ, đầu tư cho hạ tầng thiết yếu. Washington đã thông báo mua 11 tàu phá băng từ Phần Lan cho lực lượng tuần duyên, trong khi hiện chỉ có ba tàu phá băng và đều đã cũ. Đây là câu nói trích dẫn rõ ràng về cuộc chạy đua: “Hoa Kỳ đã thông báo mua 11 tàu phá băng từ Phần Lan... hiện chỉ có ba tàu loại này và đều đã cũ”.
Người đứng đầu ngành ngoại giao Liên Hiệp châu Âu Kaja Kallas cũng thừa nhận châu Âu cần thêm tàu phá băng để củng cố hiện diện tại Bắc Cực. Khi cả Mỹ và châu Âu cùng đẩy mạnh năng lực vận hành ở vùng băng giá, Greenland thỏa thuận an ninh trở thành mảnh ghép trung tâm trong bức tranh mới: ai kiểm soát được cơ sở hạ tầng, căn cứ và tàu phá băng, người đó định hình luật chơi ở cực bắc.
Hệ lụy toàn cầu: Tái định hình cân bằng quyền lực và bài toán đồng minh
Tác động lớn nhất của thỏa thuận này không chỉ nằm ở Bắc Cực mà ở cấu trúc an ninh toàn cầu. Văn kiện trao cho Mỹ quyền kiểm soát lâu dài về an ninh tại Greenland và khả năng bảo vệ lục địa Mỹ, châu Âu cùng các khu vực khác. Điều đó biến tuyến Bắc Cực thành phần kéo dài của “lá chắn” xuyên Đại Tây Dương, củng cố mối liên kết quân sự giữa Mỹ và châu Âu trong một không gian địa lý mới.
Tuy nhiên, khi Mỹ thiết lập hiện diện quân sự Greenland sâu rộng, Nga và Trung Quốc khó chấp nhận để mất ảnh hưởng mà không phản ứng. Bắc Cực có nguy cơ trở thành mặt trận răn đe mới, với nguy cơ chạy đua vũ trang và giám sát lẫn nhau trên bầu trời bắc bán cầu. Việc các quốc gia ngoài NATO bị chặn khỏi thiết lập căn cứ tại Greenland sẽ bị Moskva và Bắc Kinh xem như hành động “bao vây chiến lược”.
Kết luận, Greenland thỏa thuận an ninh là lời tuyên bố rằng chiến lược Bắc Cực Mỹ đã bước vào giai đoạn chủ động định hình luật chơi, chứ không chỉ phản ứng trước bước đi của đối thủ. Nó củng cố an ninh cho Mỹ và đồng minh, nhưng đồng thời thu hẹp không gian hợp tác an ninh bao trùm giữa các cường quốc. Câu hỏi còn lại không phải là liệu Bắc Cực có trở thành chiến trường cạnh tranh mới hay không, mà là mức độ và tốc độ mà cuộc cạnh tranh ấy sẽ lan sang các khu vực khác của hệ thống quốc tế.
