Thỏa thuận an ninh Greenland: bước ngoặt chiến lược nhưng không đổi chủ quyền
Thỏa thuận an ninh Greenland là văn kiện do Mỹ, Đan Mạch và Greenland ký kết, cho phép Mỹ mở rộng hiện diện quân sự lâu dài trên đảo, siết chặt cửa với các đối thủ ngoài NATO, đồng thời tái khẳng định Greenland vẫn nằm trong chủ quyền của Vương quốc Đan Mạch và quyền tự quyết của người Greenland, qua đó tái cấu trúc an ninh Bắc Cực theo hướng có lợi cho Mỹ và NATO. Ngày 22/9, bên lề kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York, Tổng thống Mỹ Donald Trump, Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen và Thủ hiến Greenland Jens-Frederik Nielsen đã ký thỏa thuận bổ sung khuôn khổ phòng thủ tồn tại từ năm 1951. Theo Nhà Trắng, đây là công cụ để Mỹ “kiểm soát vĩnh viễn” vấn đề an ninh Greenland, nhưng Copenhagen và Nuuk nhấn mạnh văn kiện không làm thay đổi chủ quyền mà chỉ mở rộng phạm vi tiếp cận quân sự của Washington. Chính sự song hành giữa mở rộng quyền lực an ninh và duy trì hình thức chủ quyền này là điểm gây tranh luận nhất của thỏa thuận.
Mỹ được gì: Golden Dome, hai cơ sở mới và một Bắc Cực khép kín với đối thủ
Thỏa thuận an ninh Greenland, xét từ góc nhìn Washington, là một thắng lợi chiến lược rõ ràng hơn là một sự thỏa hiệp. Mỹ được phép xây dựng hai cơ sở quân sự mới ở Narsarsuaq (miền Nam) và Mestersvig (bờ Đông), bổ sung cho Căn cứ Vũ trụ Pituffik ở Tây Bắc – nơi đang vận hành hệ thống cảnh báo tên lửa, phòng thủ tên lửa và giám sát không gian. Văn kiện cũng mở đường cho triển khai hệ thống phòng thủ tên lửa “Vòm Vàng” (Golden Dome) trên đảo. Trong Chiến tranh Lạnh, Mỹ từng duy trì tới 17 cơ sở quân sự và hơn 10.000 quân tại Greenland, nhưng hiện chỉ còn Pituffik với khoảng 150 quân nhân trước thỏa thuận mới. Việc bổ sung hai khu vực phòng thủ và quyền đề xuất thêm địa điểm quân sự trong tương lai, nếu các bên nhất trí, giúp Washington tái tạo một “chìa khóa quân sự” quan trọng ở tuyến đường ngắn nhất của tên lửa giữa Nga và Mỹ. Quan trọng hơn, văn kiện quy định các nước không thuộc NATO không được thiết lập căn cứ hoặc duy trì hiện diện quân sự thường trực tại Greenland nếu không có đồng ý của các bên – trên thực tế là cánh cửa bị khóa đối với Nga và Trung Quốc.
Đan Mạch và Greenland: bảo vệ chủ quyền nhưng chấp nhận ràng buộc dài hạn
Nếu Mỹ thắng lớn về mặt an ninh, Đan Mạch và Greenland thắng ở chỗ giữ được nguyên tắc chủ quyền, song cái giá là chấp nhận một ràng buộc kéo dài và khó đảo ngược. Văn kiện dài 10 trang tái khẳng định chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Vương quốc Đan Mạch, cùng quyền tự quyết của Greenland, đồng thời thiết kế để vẫn tiếp tục có hiệu lực nếu Greenland độc lập sau này. Nói cách khác, bất kỳ tương lai chính trị nào của đảo cũng sẽ được định hình trong khuôn khổ an ninh do Washington đặt ra. Đan Mạch tránh được một cuộc khủng hoảng nội bộ NATO bằng cách đáp lại sức ép nhiều tháng của Tổng thống Trump, người từng công khai nêu ý tưởng “kiểm soát Greenland” vì lý do an ninh quốc gia. Greenland thì được nâng vai trò quốc tế, xuất hiện như một chủ thể đàm phán ngang hàng thay vì chỉ là vùng lãnh thổ phụ thuộc. Tuy nhiên, thỏa thuận vẫn phải được Quốc hội Đan Mạch và Hội đồng Lập pháp Greenland phê chuẩn, và các nghị sĩ địa phương nhắc lại rằng lòng tin của người dân không thể tự động trở lại chỉ vì một văn kiện đã ký.
Greenland trong chiến lược địa chính trị mới: mắt xích giữa Mỹ, Nga, Trung Quốc
Điều đáng lo ngại nhưng cũng là cơ hội với Greenland là vị thế địa lý biến đảo này thành “mắt xích then chốt” trong cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ, Nga và Trung Quốc tại Bắc Cực. Hòn đảo nằm giữa Bắc Mỹ, Bắc Cực và Bắc Đại Tây Dương, gần tuyến GIUK – cửa ngõ mà tàu ngầm và hải quân Nga từ khu vực Kola, biển Barents phải đi qua nếu muốn tiếp cận Đại Tây Dương rộng hơn. Tầm quan trọng quân sự của Greenland vì thế gắn chặt với khả năng phát hiện, cảnh báo sớm và đánh chặn tên lửa nhằm vào Bắc Mỹ. Theo đánh giá của một chuyên gia tại một viện chính sách chiến lược ở Australia, kế hoạch mở rộng hiện diện quân sự Mỹ tại Greenland mang “trọng lượng chiến lược to lớn” đối với Bắc Cực. Tác động rộng nhất của thỏa thuận là đẩy nhanh quá trình biến Bắc Cực từ vùng ngoại vi thành tuyến phòng thủ tiền tiêu của NATO, đồng thời giữ Greenland trong không gian kinh tế – an ninh phương Tây để giảm nguy cơ Nga hoặc Trung Quốc tạo chỗ đứng thông qua đầu tư nhạy cảm. Tuy vậy, thỏa thuận không trực tiếp trao khoáng sản hay mỏ đất hiếm cho Mỹ, mà chỉ buộc Greenland phải tăng sàng lọc nhà đầu tư ngoài NATO và EU.
Lợi ích thực tế cho người dân Greenland và những giới hạn khó bỏ qua
Ở tầng lớp người dân, thỏa thuận an ninh Greenland vừa là nguồn trấn an vừa là mầm lo lắng kéo dài. Người Greenland có thể thở phào vì nguy cơ bị Mỹ sáp nhập giảm xuống; chủ quyền Đan Mạch và quyền tự quyết của họ được ghi rõ trong văn kiện. Song sự mất lòng tin đối với Washington chưa biến mất sau nhiều tháng tranh luận về việc “kiểm soát Greenland” bằng mọi biện pháp, kể cả kinh tế hoặc quân sự. Một số cư dân lo ngại việc tăng chuyến bay, tàu quân sự và các cơ sở mới có thể ảnh hưởng đến sinh kế truyền thống, môi trường tự nhiên và văn hóa bản địa. Nghị sĩ Naaja Nathanielsen đánh giá kết quả là hợp lý nhưng cần tiếp tục trấn an người dân, trong khi một thị trưởng ở miền Nam lưu ý lòng tin không thể khôi phục chỉ bằng một chữ ký. Hơn nữa, văn kiện không có ngày hết hiệu lực, chỉ sửa đổi được khi các bên cùng nhất trí – nghĩa là người Greenland đã chấp nhận một khung an ninh dài hạn khó rút chân nếu sau này cảm thấy lợi ích không tương xứng với rủi ro. Từ góc nhìn đó, thỏa thuận này là bước tiến chiến lược nhưng cũng là lời nhắc rằng quyền quyết định thực sự về an ninh Bắc Cực vẫn nằm chủ yếu trong tay Washington.
