Từ nhà máy rác Huế chậm tiến độ đến bản chất vấn đề quản lý dự án
Vụ nhà máy rác Huế trị giá gần 86 tỷ đồng chậm tiến độ, nhà thầu Nam Kinh bị xử phạt và bị chấm dứt hợp đồng cho thấy những lỗ hổng kéo dài trong quản lý dự án công trình hạ tầng xử lý rác thải tại địa phương, nơi trách nhiệm của ban quản lý dự án, chủ đầu tư và nhà thầu đan xen nhưng lại thiếu cơ chế giám sát hiệu quả và thực thi chế tài kịp thời. Điểm cốt lõi của câu chuyện không đơn thuần là "thêm một dự án đội vốn, chậm tiến độ", mà là hình ảnh một hệ thống quản lý dự án công trình tương đối yếu, khó kiểm soát rủi ro. Công ty TNHH MTV Xây dựng Thương mại và Dịch vụ Nam Kinh thi công gói thầu xây lắp thuộc dự án xử lý triệt để ô nhiễm môi trường do rác thải sinh hoạt tại các khu vực trọng điểm trên địa bàn TP Huế từ năm 2022 nhưng đến nay vẫn chậm tiến độ, buộc chủ đầu tư phải ra quyết định xử phạt nhà thầu. Khi một nhà máy rác Huế được kỳ vọng xử lý rác thải nhưng nhiều năm vẫn dang dở, câu hỏi cần đặt ra là: vì sao cơ chế kiểm soát tiến độ dự án lại yếu đến vậy?
Chế tài đã có nhưng thực thi chậm: xử phạt nhà thầu Nam Kinh là bước đi muộn
Ban Quản lý dự án Đầu tư xây dựng và Phát triển đô thị TP Huế đã ban hành Quyết định số 1876/QĐ-BĐTPT ngày 04/8/2026 về việc xử phạt vi phạm tiến độ hợp đồng Gói thầu số 22 đối với Công ty Nam Kinh, với thời gian chậm trễ 45 ngày và mức phạt 6,25% tính trên phần khối lượng còn lại chưa thi công, tương ứng 109.484.000 đồng. Toàn bộ khoản xử phạt được trừ trực tiếp trong hồ sơ nghiệm thu thanh toán khối lượng hoàn thành đợt tiếp theo. Đây là một bước thực thi chế tài cần có, nhưng rõ ràng là muộn. Theo thỏa thuận giữa chủ đầu tư và nhà thầu, nếu đến ngày 15/8/2026 công trình vẫn chưa hoàn thành thì hợp đồng sẽ bị chấm dứt, nhưng đến hạn, phần việc còn lại trị giá hơn 1,6 tỷ đồng vẫn chưa được thực hiện. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Giá trị bảo đảm thực hiện hợp đồng hơn 93,5 triệu đồng sẽ được thu hồi thông qua bảo lãnh ngân hàng; phần còn thiếu hơn 4,5 triệu đồng được khấu trừ khi quyết toán gói thầu". Việc xử phạt nhà thầu và thu hồi bảo lãnh cho thấy chế tài hợp đồng không phải là vấn đề, mà vấn đề nằm ở việc các chế tài này chỉ được dùng sau khi dự án đã chậm kéo dài.
Sai phạm xây dựng và trách nhiệm Ban Quản lý dự án: khi "người gác cổng" buông lỏng
Giám đốc Ban Quản lý dự án Đầu tư xây dựng và Phát triển đô thị TP Huế, ông Hà Xuân Hậu, đã bị khởi tố, bắt tạm giam để điều tra hành vi thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng liên quan dự án xử lý rác Hương Bình, tức nhà máy rác Huế. Điều này nói lên một thực tế: sai phạm xây dựng không chỉ nằm ở phía nhà thầu, mà còn ở phía cơ quan quản lý, nơi lẽ ra phải thiết kế, giám sát và điều hành dự án một cách cẩn trọng. Trong quá trình tổ chức thực hiện dự án, Ban QLDA bị xác định có dấu hiệu đề xuất chủ trương đầu tư thiếu tính khả thi, lựa chọn địa điểm xây dựng chưa phù hợp và thiết kế công suất 150 tấn/ngày đêm trong khi lượng rác thực tế chỉ khoảng 40 tấn/ngày. Đó là một sai lầm chiến lược: quy mô đầu tư bị "phóng đại" so với nhu cầu, kéo theo nguy cơ lãng phí ngân sách. Đồng thời, Ban QLDA không nghiên cứu, đánh giá đầy đủ năng lực tài chính và năng lực xây dựng của các nhà thầu, dẫn đến lựa chọn nhà thầu kém năng lực, khiến dự án chậm tiến độ và phải gia hạn nhiều lần. Khi "người gác cổng" của quản lý dự án công trình buông lỏng như vậy, xử phạt nhà thầu chỉ là phần nổi của tảng băng.
Tiến độ dự án bị phá vỡ: hơn 7 năm chậm trễ và hệ quả lãng phí
Dự án khu xử lý rác Hương Bình – thường được xem như nhà máy rác Huế – được phê duyệt với tổng mức đầu tư gần 86 tỷ đồng từ nguồn ngân sách trung ương và địa phương, dự kiến hoàn thành giai đoạn 2018–2020. Thế nhưng, sau nhiều lần gia hạn, công trình đến nay vẫn dang dở, không thể đưa vào sử dụng. Đây là minh chứng rõ ràng cho một tiến độ dự án bị phá vỡ, không phải do một sự cố đơn lẻ, mà là kết quả của chuỗi quyết định sai và giám sát yếu. Đáng lo hơn, một số gói thầu thi công xây dựng chính trong dự án bị đội vốn; nhiều hạng mục đã nghiệm thu, thanh toán nhưng chưa được đưa vào sử dụng và không có phương án bảo quản, làm suy giảm chất lượng, gây lãng phí ngân sách nhà nước. Ban QLDA được cho là đã nhiều lần đề xuất gia hạn tiến độ thi công không đúng quy định, không kiên quyết chấm dứt hợp đồng và thay thế các nhà thầu yếu, đồng thời không bảo đảm thu hồi số tiền tạm ứng, dẫn đến thiệt hại ngân sách hơn 2,14 tỷ đồng. Khi tiến độ dự án công trình bị kéo dài đến hơn 7 năm mà vẫn chưa hoàn thành, câu hỏi về trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm hệ thống là không thể né tránh.
Bài học quản lý dự án công trình hạ tầng rác thải: cần giám sát độc lập và trách nhiệm rõ ràng
Từ vụ xử phạt nhà thầu Nam Kinh và việc chấm dứt hợp đồng tại dự án nhà máy rác Huế, có thể thấy cơ chế hợp đồng hiện hành đã có đủ công cụ: bảo lãnh thực hiện hợp đồng, chế tài phạt chậm tiến độ, quyền chấm dứt và thu hồi tạm ứng. Vấn đề nằm ở chỗ những công cụ đó không được dùng sớm, không được gắn với trách nhiệm cá nhân cụ thể, khiến sai phạm xây dựng và chậm tiến độ trở nên "bình thường". Bài học rõ ràng cho quản lý dự án công trình hạ tầng rác thải tại địa phương là: phải siết chặt khâu thẩm định chủ trương đầu tư, tránh thiết kế công suất vượt xa nhu cầu thực; nâng chất lượng lựa chọn nhà thầu bằng đánh giá năng lực tài chính và năng lực thi công; đồng thời, thiết lập cơ chế giám sát độc lập đối với Ban QLDA – nơi hiện vừa là người chuẩn bị dự án vừa là chủ đầu tư. Khi giám đốc Ban QLDA bị khởi tố, đây không chỉ là sự cố pháp lý cá nhân, mà là lời cảnh báo: nếu không tái cấu trúc cách quản lý tiến độ dự án, câu chuyện nhà máy rác Huế sẽ tiếp tục lặp lại ở những dự án khác.
