Gói thầu 160 triệu USD: Từ quyết định EPC đến thiệt hại hơn 532 tỉ đồng
Gói thầu 160 triệu USD tại nhà máy gang thép Lào Cai là gói thầu EPC số 2 liên quan đến thiết kế, cung cấp thiết bị, vật tư, xây dựng và lắp đặt dây chuyền luyện gang, luyện thép, được cơ quan điều tra xác định đã gây thiệt hại cho Nhà nước hơn 532 tỉ đồng và phơi bày những sai phạm nghiêm trọng trong lựa chọn nhà thầu, đàm phán hợp đồng và quản lý vốn nhà nước tại một tổng công ty thép lớn.
Điểm mấu chốt của vụ việc là việc lãnh đạo Tổng công ty Thép Việt Nam (VNS) phê duyệt gói thầu EPC trị giá 160 triệu USD cho Công ty KISC, trong khi có những nhà thầu khác chào giá thấp hơn, từ 116 triệu USD. Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã ban hành kết luận điều tra bổ sung, đề nghị truy tố 31 bị can liên quan đến vụ án tại Công ty TNHH Khoáng sản và Luyện kim Việt Trung (VTM) và các đơn vị liên quan. Đây không chỉ là một sai phạm dự án đơn lẻ, mà là biểu hiện điển hình của cách quản trị lỏng lẻo, coi nhẹ kỷ luật tài chính trong các tập đoàn nhà nước. Câu hỏi đặt ra: vì sao một quyết định đầu tư với rủi ro lớn như vậy lại có thể được thông qua dễ dàng đến thế?
Lựa chọn nhà thầu: Vì sao bỏ qua chào giá 116 triệu USD?
Cốt lõi của sai phạm nằm ở khâu lựa chọn nhà thầu. Ban đầu, gói thầu EPC số 2 được tổ chức đấu thầu quốc tế với giá khoảng 98,7 triệu USD, sau đó điều chỉnh kỹ thuật và đấu thầu lại nhưng không thành công do giá dự thầu cao gần gấp ba lần mức phê duyệt. Lãnh đạo VTM đề xuất hủy đấu thầu và chuyển sang chỉ định KISC, rồi đại diện ba cổ đông VNS, LAMICO và KISC thống nhất giao KISC thực hiện gói EPC.
Điều đáng nói là trong quá trình đàm phán, nhiều nhà thầu Trung Quốc khác chào giá từ 116 đến 140 triệu USD, trong khi KISC đưa báo giá lần đầu gần 200 triệu USD rồi giảm xuống khoảng 159,4 triệu USD. Báo cáo của Tổng giám đốc VTM đánh giá mức giá hợp lý chỉ khoảng 130–135 triệu USD và đề nghị nếu KISC không chấp thuận thì phải đấu thầu lại hoặc chọn đơn vị khác. Thế nhưng, VNS vẫn quyết định “chốt” KISC với giá 160 triệu USD. Đây là một ví dụ điển hình cho thấy quy trình lựa chọn nhà thầu đã bị bẻ cong: "Dù có chào giá 116 triệu USD, lãnh đạo vẫn phê duyệt gói thầu 160 triệu USD".
Sai phạm dự án và trách nhiệm của cựu lãnh đạo Tổng công ty Thép Việt Nam
Vụ gói thầu 160 triệu USD không chỉ là câu chuyện chênh lệch giá, mà là chuỗi sai phạm dự án có hệ thống. Cơ quan điều tra xác định các cựu lãnh đạo VNS, trong đó có cựu Chủ tịch HĐQT Mai Văn Tinh và các cựu thành viên HĐQT, bị đề nghị truy tố về tội vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí. Họ đã thông qua, phê duyệt giá gói thầu và các thủ tục đầu tư khi tổng mức đầu tư điều chỉnh của dự án chưa được lập, thẩm định và phê duyệt đầy đủ.
Cựu Tổng giám đốc VTM Bùi Thanh Bình còn bị đề nghị truy tố thêm về tội nhận hối lộ và thiếu trách nhiệm gây thiệt hại đến tài sản của Nhà nước, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp. Cơ quan điều tra xác định tổng thiệt hại của gói thầu EPC là hơn 532 tỉ đồng, trong đó phần thiệt hại tương ứng với vốn của VNS là 234,2 tỉ đồng, LAMICO là 7,1 tỉ đồng; tổng thiệt hại tài sản nhà nước hơn 241 tỉ đồng. Đây là con số không chỉ phản ánh mức độ thất thoát, mà còn cho thấy mức độ coi thường kỷ luật ngân sách. Khi những người được giao quản lý tài sản nhà nước lại trực tiếp vi phạm, mọi cơ chế kiểm soát trên giấy tờ trở nên vô nghĩa.
Lỗ hổng quản trị và giám sát tại các tập đoàn nhà nước
Vụ nhà máy gang thép Lào Cai là tấm gương phản chiếu những lỗ hổng quản trị cố hữu trong các tập đoàn nhà nước. VTM được thành lập trên cơ sở góp vốn của VNS, LAMICO và KISC, trong đó VNS nắm hơn 46% cổ phần, LAMICO hơn 8%, KISC hơn 45%. Thế nhưng, với cơ cấu sở hữu phức tạp và lợi ích đan xen, quyết định đầu tư lại thiếu vắng cơ chế giám sát độc lập đủ mạnh. Nhóm lãnh đạo VNS có thể phê duyệt gói thầu 160 triệu USD khi chưa hoàn tất tổng mức đầu tư điều chỉnh, cho thấy hội đồng quản trị và bộ máy kiểm soát nội bộ đã không thực hiện đúng vai trò.
Cơ quan điều tra đã hoàn thành kết luận điều tra bổ sung và chuyển hồ sơ sang Viện Kiểm sát đề nghị truy tố 31 bị can, mở ra giai đoạn xử lý trách nhiệm hình sự tiếp theo. Nhưng nếu dừng lại ở việc xử lý cá nhân mà không cải tổ cơ chế, các sai phạm tương tự sẽ lặp lại ở những dự án khác. Vấn đề không chỉ là một gói thầu 160 triệu USD, mà là cách chúng ta cho phép các tập đoàn nhà nước vận hành với quyền lực lớn nhưng trách nhiệm giải trình thấp. Muốn tránh thêm những thiệt hại nhà nước hàng trăm tỉ đồng, phải siết chặt kỷ luật đầu tư công, tăng giám sát độc lập và buộc mọi quyết định lớn phải chịu kiểm tra thực chất, thay vì chỉ hợp thức hóa bằng thủ tục.
