Mượn sách giáo khoa miễn phí ở TP.HCM: phụ huynh cần hiểu rõ luật chơi

Chính sách sách TP.HCM: mượn miễn phí, trách nhiệm rõ ràng

Chính sách mượn sách giáo khoa miễn phí ở TP.HCM là chương trình cho phép học sinh phổ thông đăng ký mượn đủ bộ sách theo chương trình học tại thư viện trường, không phải đóng tiền đặt cọc hay phí bảo quản, nhưng phải sử dụng và bảo quản sách giáo khoa đúng quy định và hoàn trả đầy đủ, đúng hạn cho nhà trường để tiếp tục phục vụ các năm học sau.

Điểm quan trọng nhất phụ huynh cần nắm: đây là chính sách phúc lợi đi kèm trách nhiệm, không phải “phát sách miễn phí rồi muốn dùng sao cũng được”. Thành phố dự kiến chi khoảng 288 tỉ đồng để bảo đảm sách cho 100% học sinh thuộc diện khó khăn và tất cả em có nhu cầu mượn – trả. Cơ chế này thể hiện một cách tiếp cận khá quyết đoán: Nhà nước bỏ tiền mua sách, nhưng yêu cầu hệ thống trường học quản lý như tài sản công, học sinh dùng nhưng không được quyền làm hư hỏng hoặc thất lạc mà không bồi hoàn. Nếu sách được hoàn trả tốt, thư viện có thể quay vòng qua nhiều khóa học, giảm chi ngân sách và áp lực mua sách mỗi năm cho gia đình.

Học sinh mượn sách giáo khoa miễn phí: cần làm gì và lưu ý điều gì?

Về mặt thủ tục, việc mượn sách giáo khoa miễn phí diễn ra khá đơn giản nhưng không nên xem nhẹ. Trước khi phát sách, các trường phải khảo sát nhu cầu mượn của học sinh, rà soát số sách hiện có trong thư viện và khả năng tái sử dụng, từ đó lên kế hoạch bổ sung sách mới cho đủ nhu cầu. Mỗi học sinh, ở đầu năm học hoặc học kỳ, được mượn một bộ sách đầy đủ cho tất cả môn học và hoạt động giáo dục theo chương trình của lớp mình, thông qua thư viện trường. Hiệu trưởng có trách nhiệm ban hành quy định cụ thể về việc mượn – trả, kế hoạch sử dụng, bảo quản, thu hồi, kiểm kê sách, và phân công người phụ trách. Phụ huynh nên chủ động đọc các thông báo của trường, giúp con đăng ký kịp thời nếu muốn mượn, bởi số lượng sách luôn gắn với danh sách đăng ký thực tế.

Trên thực tế, nhiều trường THPT đã phát hành thông báo rất chi tiết. Trường THPT Hiệp Bình cho học sinh đăng ký mượn hoặc mua sách theo kế hoạch của UBND TP, khẳng định không thu tiền đặt cọc, phí bảo quản hay bất kỳ khoản phí bắt buộc nào liên quan đến việc mượn sách. Trường THPT Phú Hòa tổ chức rà soát ngay ngày tựu trường, phân loại những em đã tự mua, những em nhờ trường mua và những em đăng ký mượn; danh sách mượn được tổng hợp để gửi Sở Giáo dục và Đào tạo và nhận sách về phát cho học sinh. Tại THPT Trần Văn Giàu, học sinh có nhu cầu phải đăng ký trực tiếp để trường kịp lập dự toán và đặt sách cho năm học mới. Mô hình này cho thấy một sự chuyển dịch: thay vì mỗi nhà tự xoay xở, trường trở thành đầu mối chính, và ai chậm đăng ký thì nguy cơ thiếu sách là rất rõ.

Bảo quản sách giáo khoa: kỷ luật sử dụng đi kèm trách nhiệm bồi hoàn

Không phải đóng tiền khi mượn sách không có nghĩa là học sinh được quyền dùng "thoải mái". Sách mượn được xem là tài sản phải được bảo quản trong suốt quá trình sử dụng; học sinh phải giữ sách sạch, khô, nguyên vẹn, không viết, vẽ bằng bút mực hoặc bút dạ, không xé trang hay làm biến dạng sách. Một số trường quy định cụ thể thời hạn hoàn trả: ví dụ trường THPT Trần Văn Giàu yêu cầu học sinh hoàn trả đầy đủ bộ sách đã mượn cho thư viện trong vòng không quá 15 ngày làm việc kể từ ngày kết thúc năm học; nếu chuyển trường hoặc thôi học, học sinh phải trả sách trước khi hoàn tất các thủ tục hành chính. Đối với trường hợp cần giữ sách để ôn tập, kiểm tra lại hoặc hoàn thành chương trình, học sinh phải thực hiện theo hướng dẫn riêng của trường. Điều này đặt ra yêu cầu kỷ luật khá cao: con không chỉ học từ sách mà còn đang học cách tôn trọng tài sản chung.

Ở bậc THCS, yêu cầu bảo quản sách giáo khoa còn được nhấn mạnh hơn. Trường THCS Vĩnh Tân áp dụng hình thức mượn – trả từ lớp 6 đến lớp 9, ưu tiên sử dụng sách còn tốt trong thư viện, và chỉ xác định nhu cầu bổ sung khi nguồn hiện có không đủ. Học sinh tại đây được yêu cầu giữ sách sạch, nguyên vẹn, không viết vẽ, xé hoặc làm hư hỏng và trả đúng thời gian hướng dẫn. Về phía cơ quan quản lý, các trường có trách nhiệm định kỳ kiểm tra, đánh giá tình trạng sách thu hồi, phân loại sách tiếp tục sử dụng, sách cần sửa chữa, bảo quản hoặc sách đề xuất thanh lý theo quy định quản lý tài sản công. Một câu nói có thể trích dẫn rõ ràng từ các hướng dẫn này là: "Trong thời gian mượn, học sinh phải thực hiện đúng quy định về sử dụng và bảo quản sách. Cuối năm học, sách được trả lại cho nhà trường".

Hỗ trợ mua sách học sinh không mượn: trường là "đầu mối" chứ không chỉ nơi dạy học

Không phải mọi gia đình đều muốn con mình dùng sách mượn – trả. Đối với học sinh không có nhu cầu mượn sách giáo khoa, các trường được yêu cầu phải rà soát, nắm bắt nhu cầu mua sách của phụ huynh và học sinh; nếu có nhu cầu, nhà trường phối hợp với Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và các đơn vị phát hành để hỗ trợ phụ huynh, học sinh mua đúng và đủ sách theo danh mục cần dùng, bảo đảm có đủ sách trước khi bước vào năm học mới. Điều này là một bước tiến đáng ghi nhận: thay vì để phụ huynh tự bơi giữa thị trường sách với nhiều bộ, nhiều phiên bản, trường đứng ra làm "bộ lọc" giúp mua đúng sách theo chương trình, hạn chế tình trạng mua nhầm hoặc mua thiếu. Trường THPT Hiệp Bình, chẳng hạn, đang phối hợp với đơn vị cung ứng để bổ sung những đầu sách còn thiếu cho khối 10, bảo đảm học sinh có đủ sách trước ngày khai giảng.

Về phía hệ thống quản lý, UBND các địa phương được giao nhiệm vụ tổ chức triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa tại các cơ sở giáo dục thuộc phạm vi mình quản lý, chỉ đạo rà soát, thống kê số lượng học sinh, nhu cầu mượn sách, số lượng sách hiện có và nhu cầu trang bị mới hoặc bổ sung. Đồng thời, địa phương phải lập dự toán, mua sắm, quản lý, cho mượn, thu hồi, bảo quản và điều chuyển sách giáo khoa theo phân cấp và đúng quy định, phối hợp với Sở Giáo dục và các cơ quan liên quan kiểm tra, giám sát việc thực hiện. Với cách thiết kế này, phụ huynh không mượn sách vẫn được hưởng lợi từ sự tham gia của nhà trường: mua đúng sách, có sách kịp thời, tránh cảnh chạy khắp nơi tìm từng cuốn giữa các nhà sách đông nghịt người. Trên giấy tờ, đây không chỉ là một chính sách sách TP.HCM, mà là một sự nâng cấp vai trò của trường trong việc hỗ trợ mua sách học sinh.

Nhìn về phía trước: chính sách hay, nhưng kỷ luật thực thi mới là yếu tố quyết định

Điểm tích cực dễ thấy là chính sách mượn sách giáo khoa miễn phí vừa mở rộng quyền tiếp cận sách, vừa tránh tình trạng lãng phí khi mỗi năm một bộ sách mới. Phụ huynh có hai lựa chọn rõ ràng: mượn – trả với điều kiện bảo quản, hoặc tự mua với sự hỗ trợ từ trường để đảm bảo mua đúng sách. Các trường đã bắt đầu chủ động khảo sát nhu cầu, lập danh sách học sinh mượn sách, rà soát tình trạng kho sách, bổ sung sách mới, thiết kế quy trình thu hồi và kiểm kê để chuẩn bị cho các năm học tiếp theo. "Theo hướng dẫn của Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM, từ năm học 2026-2027, các trường phổ thông phải tổ chức cho học sinh mượn sách giáo khoa, không thu đặt cọc hay phí bảo quản, đồng thời rà soát hỗ trợ mua sách cho những học sinh không có nhu cầu mượn" là một câu tuyên bố khá rõ ràng về mục tiêu chính sách.

Tuy vậy, thành công của chính sách sẽ phụ thuộc lớn vào kỷ luật thực thi ở cấp trường và ý thức của phụ huynh, học sinh. Nếu việc mượn – trả không được giám sát chặt, sách dễ hư hỏng, thất lạc, ngân sách bổ sung tăng lên, và cuối cùng những gia đình nghiêm túc bảo quản sách sẽ phải "gánh" phần thiếu hụt đó. Ngược lại, nếu trường làm tốt từ khâu khảo sát, quản lý thư viện, hướng dẫn sử dụng đến thu hồi và phân loại sách, còn phụ huynh coi việc bảo quản sách giáo khoa là một phần của giáo dục trách nhiệm cho con, thì sau vài năm, TP.HCM sẽ hình thành được một hệ sinh thái sách học đường lành mạnh: mượn sách không còn là dấu hiệu "khó khăn" mà là lựa chọn thông minh; mua sách không còn là hành trình mò mẫm mà trở thành quyết định có thông tin, do trường hỗ trợ. Và đó mới là giá trị lâu dài của chính sách sách TP.HCM.