Chính sách mượn sách miễn phí: TP.HCM đi trước một bước
Chính sách mượn sách miễn phí là việc học sinh được mượn và hoàn trả sách giáo khoa tại thư viện trường mà không phải trả tiền, dựa trên nhu cầu đăng ký thực tế, với hệ thống quản lý mượn – trả chặt chẽ nhằm tiết kiệm chi phí và hạn chế lãng phí sách giáo khoa mới in ra. Đây không chỉ là một biện pháp tài chính, mà còn là cách tổ chức lại việc sử dụng sách trong nhà trường theo hướng dùng chung, dùng lâu dài. Ngay từ năm học 2026-2027, TP.HCM trở thành một trong những địa phương tiên phong triển khai miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông thông qua hình thức mượn – trả, sớm hơn lộ trình chung trên toàn quốc. Thành phố không chờ trung ương “thúc”, mà chủ động biến tranh luận về giá sách thành một cải cách cụ thể, đánh thẳng vào gánh nặng tiền sách đè lên phụ huynh nhiều năm qua.
Vì sao TP.HCM phải thay đổi: từ cảnh xếp hàng mua sách đến chính sách mới
Điểm xuất phát của chính sách TP.HCM là nghịch lý: sách giáo khoa không thiếu, nhưng phụ huynh vẫn phải chen chúc, xếp hàng dài để mua đủ bộ cho con mỗi mùa tựu trường. Nhà xuất bản báo cáo đã in, phát hành 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, tham khảo; riêng tại TP.HCM, 24,5 triệu bản đã đến tay phụ huynh, học sinh, nhà trường, đạt 98% đăng ký. Một câu nói đáng chú ý là: “Sách giáo khoa không thiếu, vì sao phụ huynh vẫn phải xếp hàng để mua?”. Câu hỏi đó đã chạm đúng vấn đề: hệ thống phân phối và thói quen mỗi năm mua mới đang tạo sức ép không cần thiết. Trong bối cảnh đó, chuyển sang cơ chế mượn sách miễn phí không chỉ là hỗ trợ học sinh, mà còn là cách sử dụng hiệu quả nguồn sách đã được in ra, giảm lãng phí và áp lực tâm lý cho gia đình.
Quy trình mượn sách giáo khoa 2026-2027: không chỉ là phát – trả
Điểm đáng chú ý trong chính sách TP.HCM là quy trình mượn sách miễn phí được thiết kế chi tiết, tránh biến ý tưởng đẹp thành phong trào nửa vời. Ngay từ năm học 2026-2027, các cơ sở giáo dục phải khảo sát nhu cầu mượn của phụ huynh để mua sắm sách giáo khoa đúng và đủ, đảm bảo công khai, minh bạch và tuân thủ quy định đấu thầu. Dựa trên số học sinh và số sách hiện có trong thư viện, trường lập danh mục sách cần trang bị, báo cáo lên cấp quản lý trước ngày 30.10 hằng năm để thành phố kịp bố trí kinh phí. Học sinh sẽ mượn sách tại thư viện đầu năm hoặc đầu mỗi học kỳ, và nhà trường phải hoàn tất bàn giao chậm nhất 15 ngày trước ngày khai giảng. Toàn bộ giao nhận được cập nhật vào sổ quản lý thư viện hoặc phần mềm quản lý tài sản; học sinh có nghĩa vụ trả lại sách trong tối đa 15 ngày làm việc sau khi kết thúc năm học. Đây là cách làm nghiêm túc, coi sách giáo khoa như tài sản công, chứ không phải món đồ dùng một lần rồi bỏ.
Lợi ích cho học sinh và gia đình: tiết kiệm tiền, học được thói quen mới
Chính sách mượn sách miễn phí nhắm thẳng vào hai mục tiêu: hỗ trợ học sinh khó khăn và giảm gánh nặng tiền sách cho đa số gia đình. Văn bản đã nói rõ, chính sách này giúp học sinh, đặc biệt là những em có hoàn cảnh khó khăn, có đủ sách giáo khoa, đồng thời giảm chi phí học tập. Một học sinh chia sẻ rằng việc mượn sách giúp em nâng cao ý thức tiết kiệm, giảm áp lực tài chính và có thể mượn nhiều lần mà không tốn tiền. Ngay cả với các gia đình được coi là “trung bình khá”, khoản 200–400 ngàn đồng tiền sách mỗi năm vẫn có thể là gánh nặng khi cộng dồn với học phí, tiền bán trú, hoạt động khác. Về phía nhà trường, họ nhấn mạnh môi trường học tập miễn phí tốt nhất có thể cho học sinh, đồng thời phối hợp với phụ huynh để hướng dẫn cách giữ gìn sách, biến sách giáo khoa thành công cụ học tập chung, không phải tài sản riêng cần khoe mới.
Thách thức và hướng đi tiếp: vừa giữ sách, vừa không bó tay việc học
Không chính sách nào hoàn hảo ngay từ đầu, và chương trình mượn sách miễn phí của TP.HCM cũng vậy. Sở GD-ĐT đã yêu cầu học sinh tuân thủ các quy định bảo quản sách, nhưng thực tế học tập lại gắn với thói quen ghi chú, làm bài trực tiếp trên sách. Một nữ sinh thừa nhận: khi học, nhiều bạn có thói quen viết lời giải, ghi chú ngay trong sách, nên quy định giữ sách sạch sẽ trở thành khó khăn cho việc học. Nếu quản lý quá chặt, sách sẽ “đẹp” nhưng học sinh mất đi công cụ ghi chép quen thuộc; nếu buông lỏng, sách khó tái sử dụng. Lộ trình sau 2026-2027, các năm 2027-2028 và 2028-2029, các trường phải tiếp tục khảo sát nhu cầu, rà soát số sách hiện có để tái sử dụng và dự báo bổ sung, tiến tới hoàn thành miễn phí sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh theo Nghị định 271/2026/NĐ-CP. Để chương trình sống được lâu dài, ngành giáo dục cần linh hoạt điều chỉnh quy định bảo quản, song song với việc khuyến khích học sinh dùng vở ghi riêng, tài liệu bổ trợ hoặc phiên bản sách điện tử khi cần ghi chép nhiều.
