El Niño cực mạnh: không còn là “dị thường” mà là trạng thái mới của khí hậu
El Niño 2026-2027 là pha nóng bất thường của hệ thống khí hậu toàn cầu, khi nhiệt độ mặt nước biển tại trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương tăng mạnh so với trung bình nhiều năm, làm xáo trộn hoàn lưu khí quyển và dịch chuyển các vùng mưa nhiều – khô hạn, từ đó gây ra chuỗi thời tiết cực đoan kéo dài trên phạm vi toàn cầu. Điểm mấu chốt của giai đoạn El Niño hiện nay là: nó không còn là một biến cố khí tượng hiếm gặp mà đang trở thành tấm gương phóng đại của biến đổi khí hậu. Nhiệt độ mặt nước biển vùng Niño 3.4 đã tăng từ 1,6°C lên 2,5°C trong ba tháng, và được dự báo cao hơn trung bình tới khoảng 3,7°C trong giai đoạn 10–12, mức cao nhất trong chuỗi quan trắc. Khi một chỉ số trung tâm của hệ thống khí hậu bị đẩy lên “vùng đỏ” như vậy, chúng ta không nên hỏi liệu có bị tác động, mà phải chấp nhận rằng mọi lĩnh vực – từ nông nghiệp đến hạ tầng – sẽ bị thử lửa.
Đông Nam Á: cùng một El Niño, hai thực tại đối nghịch hạn hán và lũ lụt
El Niño 2026-2027 đang chuẩn bị bẻ cong bản đồ mưa nắng của Đông Nam Á theo cách bất tiện nhất: nơi cần mưa thì khô, nơi đã ngập lại càng ngập hơn. Trung tâm khí tượng khu vực cho biết, trong giai đoạn 10–12, nhiệt độ dự báo cao hơn trung bình và lượng mưa thấp hơn ở phần lớn Đông Nam Á biển đảo, trong khi một số vùng Đông Nam Á lục địa cũng ít mưa hơn. Nguy cơ hạn hán Đông Nam Á vì vậy không phải là cảnh báo xa xôi mà là kịch bản gần như chắc chắn. Điều trớ trêu là cùng một cơ chế El Niño lại tạo ra lũ lụt và hạn hán trong cùng khu vực. Khi gió tín phong suy yếu, nước biển ấm và hơi ẩm bị dịch chuyển, hoàn lưu Walker bị xáo trộn, các vùng mưa lớn và khô hạn bị hoán đổi. Một số nước như Thái Lan thường khô hơn trong năm El Niño, nhưng Bangkok vẫn có thể hứng mưa lớn và lũ trong tháng 9. Tổ chức khí tượng quốc tế đã thẳng thắn: El Niño làm gia tăng nguy cơ hạn hán ở một số khu vực và lũ lụt ở những khu vực khác. Đây là sự bất đối xứng khiến quản lý rủi ro khí hậu trở nên phức tạp hơn nhiều so với tư duy “năm hạn” hay “năm lũ” kiểu cũ.
Việt Nam: tâm điểm của hạn hán, xâm nhập mặn và nền nhiệt vượt chuẩn
Việt Nam đang bước vào một trong những chu kỳ hạn hán và xâm nhập mặn khắc nghiệt nhất, và El Niño 2026-2027 chính là chất xúc tác khiến mọi yếu điểm của hệ thống tài nguyên nước lộ rõ. Từ sự chuyển pha rõ rệt từ La Niña sang El Niño đầu năm, nhiệt độ trung bình trên cả nước đã cao hơn trung bình nhiều năm 0,5–1,5°C, có nơi 1,5–3°C. Nền nhiệt những tháng cuối năm được dự báo còn cao hơn, có khu vực lên tới 2,5°C trên trung bình. Trong một hệ thống vốn đã nóng lên vì biến đổi khí hậu, mức tăng thêm này không chỉ là vài con số khô khan, mà là áp lực trực tiếp lên sức khỏe, năng suất lao động và sản lượng nông nghiệp. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, nguy cơ hạn mặn diện rộng kéo dài từ tháng 11 đến tháng 5 năm sau; riêng Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ có thể chịu hạn mặn đến tháng 7–8. Nguồn nước về ĐBSCL dự báo thiếu hụt 15–20% so với trung bình, ranh mặn 4 g/L có thể lấn sâu 50–70 km vào đất liền tại các cửa sông Cửu Long và 110–130 km tại hệ thống Vàm Cỏ. Đây không chỉ là chuyện mất mùa: hơn 444.000 hộ dân có nguy cơ thiếu nước sinh hoạt, riêng vùng ĐBSCL đã có 73 xã với khoảng 139.000 hộ đối mặt thiếu nước sạch. Nếu vẫn tiếp tục xem nước là tài nguyên rẻ và vô tận, chúng ta đang tự đẩy mình vào thế bị động trước một El Niño được đánh giá thuộc nhóm mạnh nhất từ ít nhất năm 1950.
El Niño cực mạnh: bài kiểm tra năng lực ứng phó khí hậu của hệ thống quản trị
El Niño 2026-2027 có xác suất duy trì gần như 100% đến tháng 2, và được dự báo đạt cường độ rất mạnh ngay trong quý IV. Bộ quản lý nông nghiệp và môi trường đã gửi báo cáo Thủ tướng, khẳng định ENSO đã chính thức chuyển sang trạng thái El Niño cực mạnh và yêu cầu các địa phương khẩn trương triển khai đồng bộ nhóm giải pháp cấp bách. Về nguyên tắc, đó là tín hiệu tích cực; nhưng thực tế sẽ phụ thuộc vào việc những giải pháp này được thực hiện như thế nào: nhanh hay chậm, manh mún hay hệ thống. Các khuyến nghị hiện nay không chỉ là chuyện nạo vét kênh mương, đắp đập tạm, đào ao, khoan giếng, lắp đặt trạm bơm dã chiến và điều chỉnh quy trình vận hành công trình thủy lợi. Nếu coi đây chỉ là phản ứng ngắn hạn trước một mùa khô, chúng ta sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn “khủng hoảng – cứu trợ – quên lãng”. Ngược lại, nếu xem El Niño cực mạnh là bài kiểm tra năng lực ứng phó khí hậu, mỗi công trình trữ nước, mỗi bản đồ rủi ro hạn mặn, mỗi kênh thông tin cảnh báo tới người dân phải được nhìn như một mắt xích của chiến lược dài hạn thích ứng với biến đổi khí hậu.
Từ El Niño đến biến đổi khí hậu: không thể tiếp tục ứng phó theo kiểu “năm một”
Khi Tổng thư ký một tổ chức khí tượng toàn cầu nói rằng hành tinh đang bước vào “vùng biển chưa được khám phá” và vùng biển đó đang nóng lên, thông điệp không chỉ dành cho các nhà khoa học. Đó là lời nhắc rằng thời tiết cực đoan—từ nắng nóng phá kỷ lục, mưa thiếu thừa bất thường đến hạn hán, lũ lụt và hạn mặn—đã trở thành đặc điểm của thời đại, không còn là ngoại lệ. El Niño, dù là hiện tượng tự nhiên, đang bị củng cố và khuếch đại bởi nền nhiệt toàn cầu leo thang vì biến đổi khí hậu. Câu hỏi quan trọng nhất không phải là El Niño bao giờ kết thúc—dù dự báo nó sẽ duy trì đến những tháng đầu mùa hè năm sau—mà là chúng ta rút được bài học gì cho ứng phó khí hậu. Nếu mỗi chu kỳ El Niño cực mạnh chỉ dẫn đến thêm vài công trình cấp nước khẩn cấp, vài đợt tiếp tế thùng nước rồi chìm vào quên lãng, chúng ta đang bỏ lỡ cơ hội tái thiết mô hình phát triển phù hợp với một thế giới “nóng hơn, khô hơn, ngập hơn”. El Niño lần này nên được xem như tín hiệu cuối cùng buộc các quốc gia Đông Nam Á phải đặt ứng phó khí hậu vào trung tâm chiến lược phát triển, từ quy hoạch nông nghiệp đến thiết kế đô thị và đầu tư hạ tầng nước.
