El Niño Đông Nam Á: khi đại dương nóng thêm 2°C và rủi ro chồng rủi ro
El Niño Đông Nam Á là hiện tượng khí hậu quy mô lớn khi nhiệt độ mặt nước biển trên khu vực xích đạo Thái Bình Dương tăng bất thường, làm xáo trộn hoàn lưu khí quyển, kéo theo chuỗi hệ quả như nắng nóng kéo dài, mưa thất thường, hạn hán, lũ lụt, bão mạnh và nhiều dạng thiên tai khí hậu khác đồng thời xuất hiện trên diện rộng. Diễn biến mới nhất cho thấy chuẩn sai nhiệt độ mặt nước biển tại vùng NINO3.4 đã tăng lên khoảng +2°C, đồng nghĩa El Niño đã đạt ngưỡng cường độ rất mạnh. Đây không chỉ là một giai đoạn thời tiết xấu hơn bình thường, mà là cú “nhảy bậc” trong rủi ro khí hậu với tác động lan tỏa đến an ninh nước, an ninh lương thực và ổn định xã hội của toàn khu vực.
Vấn đề đáng lo nhất không phải là một loại thiên tai đơn lẻ, mà là sự đồng thời của các cực đoan. Khi mặt biển nóng thêm 2°C, nền nhiệt trên đất liền có xu hướng tăng, gây nắng nóng, khô hạn và thiếu hụt nguồn nước, đặc biệt trong mùa khô. Cùng lúc, hoàn lưu khí quyển bị “bẻ cong” khiến phân bố mưa, bão, áp thấp nhiệt đới thay đổi khó lường, làm tăng khả năng xuất hiện các đợt mưa rất lớn, lũ quét, sạt lở đất trong những thời đoạn cụ thể. Nói cách khác, các nước Đông Nam Á đang bước vào một mùa El Niño nơi “ít mưa không đồng nghĩa không có mưa cực đoan”, và đó là kịch bản khó chịu nhất đối với mọi hệ thống quản lý rủi ro.
An ninh nước bị đe dọa: dòng chảy thiếu tới 78% và 29 triệu người chịu tác động
Nếu El Niño là cú sốc khí hậu, thì an ninh nước là điểm gãy đầu tiên. Tại cuộc họp báo của cơ quan quản lý tài nguyên nước, nguy cơ El Niño gây thiếu nước trong giai đoạn 2026–2027 được đánh giá rất cao, đặc biệt với các lưu vực sông miền Trung, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Mức thiếu hụt dòng chảy trên một số sông có thể tương đương, thậm chí vượt qua các đợt hạn hán lịch sử 2015–2016 và 2019–2020, với khả năng thiếu hụt từ 15–78% so với trung bình nhiều năm. Đây là những con số cho thấy hạn hán 2027 không còn là kịch bản cực đoan hiếm gặp, mà là khả năng hoàn toàn thực tế nếu không chủ động trữ và điều tiết nước.
Hệ quả sẽ lan rộng tới sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh của khoảng 29 triệu người tại các lưu vực sông Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, nơi dòng chảy suy giảm và xâm nhập mặn gia tăng. An ninh nước không chỉ là chuyện những cánh đồng nứt nẻ; đó là nhà máy nước đô thị không đủ nguồn, khu công nghiệp thiếu nước làm mát, hệ thống điện bị đe dọa vì thủy điện thiếu nước phát. Khoảng 65% hồ chứa thủy lợi có khả năng không tích đủ nước so với dung tích thiết kế, đồng nghĩa ngay cả khi có hệ thống hồ đập, nhiều địa phương vẫn “khát”. Trong khi đó, một số lưu vực như duyên hải Nam Trung Bộ có sông ngắn, dốc, hạ tầng trữ nước yếu, khiến chỉ cần vài tháng mưa thiếu là cả vùng bước vào căng thẳng nguồn nước ở mức cao nhất cả nước.
Nông nghiệp và đô thị Việt Nam: kẹt giữa hạn hán, xâm nhập mặn và mưa cực đoan
Điểm đáng lo nhất của El Niño lần này là Việt Nam phải đối mặt đồng thời với hai cực: khô hạn kéo dài và thiên tai khí hậu do mưa, bão cực đoan. Theo cơ quan khí tượng, El Niño 2026–2027 đã đạt ngưỡng rất mạnh và còn xu hướng tăng cường, khiến nước ta có thể đối mặt đồng thời với nguy cơ mưa lớn, bão, lũ và nắng nóng, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn. Lượng mưa từ nay đến cuối năm 2026 được dự báo thiếu hụt trên phần lớn cả nước, rõ nhất tại duyên hải Nam Trung Bộ, cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ, với mức 20–40%. Nhưng paradox ở đây là: ít bão không có nghĩa không có bão mạnh, ít mưa trung bình không có nghĩa không xuất hiện những đợt mưa cực đoan gây lũ quét và sạt lở.
Về nông nghiệp, hạn hán 2027 dự kiến sẽ đánh thẳng vào các vùng cây công nghiệp, cây lâu năm ở Tây Nguyên và các cánh đồng lúa ở Trung Bộ, Nam Bộ, nơi tỷ lệ diện tích được tưới bằng hệ thống thủy lợi vẫn còn thấp. Nhiều diện tích cà phê, hồ tiêu, cao su đang phụ thuộc vào nước giếng, suối nhỏ sẽ đứng trước nguy cơ thiếu nước cao nhất khi dòng chảy mùa khô suy giảm tới vài chục phần trăm. Ở đô thị, các nhà máy nước vốn dựa chủ yếu vào hồ chứa và sông suối sẽ phải chia sẻ nguồn hạn chế cho cả sinh hoạt, sản xuất công nghiệp lẫn dịch vụ. Nguy cơ xâm nhập mặn tại hạ lưu các hệ thống Vu Gia–Thu Bồn, vùng duyên hải và đồng bằng sông Cửu Long sẽ đẩy những thành phố như Đà Nẵng và nhiều khu kinh tế ven biển vào thế buộc phải cắt giảm nhu cầu hoặc chấp nhận rủi ro chất lượng nước.
Mùa đông ấm hơn, mùa khô nóng hơn: hệ thống cảnh báo thời tiết và chuẩn bị ứng phó
El Niño rất mạnh không chỉ làm khô hạn mùa khô mà còn làm “mềm” cả mùa đông. Trong mùa đông 2026–2027, không khí lạnh có xu hướng hoạt động yếu hơn bình thường; các đợt rét đậm, rét hại có khả năng xuất hiện muộn và ít hơn so với trung bình nhiều năm. Nhiệt độ trung bình trên cả nước được dự báo cao hơn trung bình từ 1–2,5°C. Sang đầu năm 2027, nắng nóng có khả năng xuất hiện sớm trên phạm vi rộng, kéo dài trên nền nguồn nước đã bị rút cạn bởi mùa khô trước đó. Đây là sự chuyển đổi khí hậu mà các đô thị, đặc biệt là các thành phố lớn, chưa chuẩn bị đầy đủ về hạ tầng xanh, năng lượng và y tế.
Điểm tích cực là hệ thống cảnh báo thời tiết đang chủ động hơn. Trung tâm dự báo khí tượng thủy văn quốc gia đang theo dõi chặt chẽ diễn biến El Niño, cập nhật các mô hình dự báo khí hậu quốc tế và trong nước, đánh giá cụ thể tác động đến nhiệt độ, lượng mưa, bão và nguồn nước để cung cấp thông tin dự báo, cảnh báo kịp thời phục vụ phòng, chống thiên tai. Ở phía tài nguyên nước, các địa phương được khuyến nghị tích nước sớm tại các hồ chứa thủy lợi, thủy điện ngay từ mùa lũ, ưu tiên nước sinh hoạt, và sớm xây dựng kịch bản phân phối nước, chống hạn, chống xâm nhập mặn cho mùa khô 2027. Câu hỏi không còn là “El Niño có đến không”, mà là chúng ta sử dụng những cảnh báo thời tiết này hiệu quả đến đâu để giảm thiểu thiệt hại.
Từ quản lý khủng hoảng sang quản lý rủi ro dài hạn
El Niño Đông Nam Á lần này là phép thử lớn cho cách chúng ta nhìn nhận thiên tai khí hậu: đó không còn là những sự kiện hiếm, mà là phần thường xuyên của nền khí hậu mới. Khi chỉ số SSTA ở vùng NINO3.4 đã đạt +2°C và El Niño gần như chắc chắn duy trì cường độ rất mạnh đến ít nhất hết quý I/2027, việc tiếp cận theo kiểu “xử lý khi sự cố xảy ra” sẽ luôn đi sau thiệt hại. Các địa phương được khuyến cáo phải chuẩn bị song song cho cả mưa lớn, bão, lũ và nắng nóng, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn trong mùa khô 2026–2027, nhưng trên thực tế nhiều nơi vẫn thiếu kịch bản cụ thể cho an ninh nước, an ninh lương thực và bảo vệ nhóm dễ tổn thương.
Một chiến lược thích ứng chủ động cần chuyển trọng tâm sang quản lý rủi ro dài hạn: quy hoạch lại sử dụng nước theo chỉ số căng thẳng nguồn nước, ưu tiên nước sinh hoạt và sản xuất thiết yếu; nâng cấp hệ thống trữ nước phân tán để giảm phụ thuộc vào một số hồ chứa lớn; cải tổ lịch thời vụ nông nghiệp theo các kịch bản hạn hán 2027; và đầu tư cho hệ thống cảnh báo thời tiết đến tận cấp thôn, xã. El Niño rất mạnh không phải là lần cuối, nhưng có thể là lời cảnh tỉnh rõ nhất rằng an ninh nước và an ninh khí hậu phải được coi là nền tảng trong mọi quyết định phát triển, thay vì là mục phụ trong kế hoạch phòng chống thiên tai hàng năm.
