Thiếu sách giáo khoa: một cuộc khủng hoảng trách nhiệm, không chỉ là câu chuyện logistics
Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là tình trạng hệ thống cung ứng sách không đáp ứng được nhu cầu tối thiểu của học sinh khi bước vào năm học mới, qua đó làm lộ rõ những lỗ hổng trong khâu dự báo, đặt hàng, in ấn, phân phối và điều phối giữa các bộ ngành, địa phương và nhà xuất bản, buộc Chính phủ phải can thiệp bằng những yêu cầu kiểm điểm và xử lý trách nhiệm ở cấp cao nhất. Từ góc nhìn trách nhiệm, điểm nhấn của cuộc họp do Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì ngày 21/9 không phải là con số thiếu trên 776.000 bản sách giáo khoa, chiếm khoảng 0,31% tổng nhu cầu, mà là câu hỏi: vì sao một yêu cầu đã được chỉ đạo quyết liệt ở cấp Bộ Chính trị đến khi vào năm học mới vẫn bị bỏ lỡ? Khi Thủ tướng phải trực tiếp yêu cầu làm rõ trách nhiệm và xử lý nghiêm, vấn đề không còn là một "sự cố" mà đã trở thành lời cảnh báo cho cách vận hành của toàn bộ hệ thống giáo dục và quản lý nhà nước.
Vai trò và trách nhiệm của Bộ Giáo dục và Đào tạo: điểm nghẽn chủ quan
Điều đáng chú ý trong kết luận của Thủ tướng là việc ông chỉ thẳng nguyên nhân chủ quan mới là chủ yếu, đặc biệt là công tác chỉ đạo, điều hành cung ứng sách giáo khoa của Bộ Giáo dục và Đào tạo chưa quyết liệt, chưa kịp thời, chưa hiệu quả, chưa đổi mới cách làm. Đây là nhận xét cho thấy vấn đề thiếu sách giáo khoa không thể được biện minh bằng những khó khăn khách quan như thay đổi chương trình hay áp lực năm đầu thực hiện bộ sách thống nhất. Khi Thủ tướng yêu cầu Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo "chịu trách nhiệm trực tiếp trước Chính phủ" về các biện pháp mạnh hơn để giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu sách và hoàn thành trước ngày 25/9, đó là sự chuyển dịch rõ ràng từ cảnh báo sang chế độ trách nhiệm. Bộ không chỉ phải lo đủ sách cho năm học 2026-2027 mà còn phải khẩn trương rà soát, hoàn thiện chương trình giáo dục phổ thông, xây dựng lộ trình để có một bộ sách giáo khoa thống nhất áp dụng từ năm học 2028-2029 và chuẩn bị kỹ nội dung phục vụ Đoàn giám sát chuyên đề thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW. Nói cách khác, thiếu sách giáo khoa vừa là triệu chứng, vừa là phép thử năng lực quản lý của cơ quan được giao trọng trách quản lý giáo dục quốc gia.
Nhà xuất bản Giáo Dục không thể là "độc diễn": đa dạng hóa để chặn tái diễn thiếu sách
Trong dư luận, phản ứng đầu tiên khi xảy ra thiếu sách giáo khoa thường là quy trách nhiệm cho Nhà xuất bản Giáo Dục. Tuy nhiên, thông điệp của Thủ tướng tại cuộc họp đã phá vỡ cách nhìn một chiều đó: hệ thống cung ứng sách không được phép phụ thuộc vào một nhà xuất bản duy nhất. Khi người đứng đầu Chính phủ nhấn mạnh Bộ trưởng có quyền "mời các nhà xuất bản khác, các cơ sở in ấn khác tham gia" để đáp ứng yêu cầu khẩn cấp, đó không chỉ là giải pháp tình thế mà là định hướng cấu trúc lại thị trường cung ứng. Thực tế, toàn bộ bản quyền sách giáo khoa thuộc về Nhà nước, không thuộc bất kỳ nhà xuất bản nào. Điều này cho phép thiết kế một mô hình đa đầu mối: nhiều nhà xuất bản cùng tham gia in ấn, phát hành, với hệ tiêu chuẩn và điều kiện chất lượng thống nhất do Bộ ban hành để kiểm soát. Cách tiếp cận này vừa giảm rủi ro độc quyền, vừa tạo dư địa huy động năng lực xã hội để bảo đảm trách nhiệm cung ứng sách. Nếu tiếp tục duy trì mô hình phụ thuộc vào một đơn vị, mỗi sự cố trong khâu sản xuất hay phân phối sẽ lập tức biến thành khủng hoảng toàn hệ thống – đúng như những gì đang diễn ra với hàng trăm nghìn học sinh vẫn thiếu sách khi năm học đã bắt đầu.
Không chỉ lỗi của trung ương: trách nhiệm lan tỏa tới địa phương và từng trường học
Một điểm khác trong chỉ đạo của Thủ tướng là yêu cầu làm việc trực tiếp với từng địa phương, rà soát đến từng cơ sở giáo dục, từng nhà trường, từng học sinh để bảo đảm không ai đi học mà không có sách giáo khoa. Nhắc đích danh các địa phương như Lâm Đồng, Đồng Nai, Ninh Bình, Phú Thọ, Khánh Hoà, Cần Thơ, Đắk Lắk… cho thấy thiếu sách giáo khoa không chỉ là lỗi "trên" mà còn phản ánh năng lực dự báo và phối hợp của các sở giáo dục và chính quyền địa phương. Các địa phương không thể đứng ngoài, đổ toàn bộ trách nhiệm cho Bộ và Nhà xuất bản Giáo Dục. Chính họ là mắt xích đầu tiên trong khâu tổng hợp nhu cầu, đặt hàng, dự trữ, điều phối và phân phối sách đến từng học sinh. Khi không làm tốt, hệ quả là trẻ phải học tạm bằng bản photo, chia sẻ sách, hoặc chờ bổ sung, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng dạy và học. Việc Thủ tướng yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo khẩn trương hướng dẫn các giải pháp hỗ trợ học tập cho học sinh còn thiếu sách là động tác chữa cháy cần thiết, nhưng không thể thay thế trách nhiệm phải dự báo và chuẩn bị sớm của chính các địa phương.
Kiểm điểm, xử lý nghiêm và mục tiêu sách giáo khoa miễn phí: từ khủng hoảng tới cơ hội cải cách
Khi Thủ tướng yêu cầu Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo "chỉ đạo nghiêm túc kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, đơn vị, cá nhân" và xử lý nghiêm theo quy định, với thời hạn báo cáo kết quả trước ngày 10/10, thông điệp rất rõ: thiếu sách giáo khoa là một vi phạm trách nhiệm công vụ, không phải rủi ro ngẫu nhiên. Đây là bước đi cần thiết để xác định rõ ai phải chịu trách nhiệm trong chuỗi cung ứng – từ khâu lập kế hoạch, dự báo, đặt hàng, sản xuất đến phân phối. Tuy nhiên, điều đáng kỳ vọng hơn là tầm nhìn dài hạn được nhắc đến trong cuộc họp: xây dựng một bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông thống nhất áp dụng toàn quốc từ năm học 2028-2029 và tiến tới mục tiêu miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh từ năm học 2029-2030, nếu điều kiện cho phép thì thực hiện sớm hơn. Nếu được triển khai với tư duy coi sách giáo khoa là trách nhiệm của Nhà nước, được bảo đảm bằng ngân sách và một hệ thống cung ứng đa dạng, minh bạch, khủng hoảng thiếu sách hiện nay có thể trở thành cú hích quan trọng để cải cách: từ thị trường sách giáo khoa nặng tính độc quyền, thiếu trách nhiệm, sang một cơ chế phục vụ học sinh và giáo viên như những đối tượng trung tâm của chính sách.
