Thiếu sách giáo khoa: từ sự cố cung ứng đến khủng hoảng trách nhiệm
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là tình trạng hệ thống cung ứng sách không đáp ứng đủ nhu cầu học sinh khi bước vào năm học mới, phản ánh lỗ hổng trong dự báo, đặt hàng, in ấn, phân phối và giám sát, khiến hàng trăm nghìn em đến trường mà chưa có sách trên tay và làm lộ rõ vấn đề trách nhiệm trong quản lý chính sách giáo dục. Ngày 21/9, Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì cuộc họp chuyên đề về cung ứng sách giáo khoa, rà soát chương trình, sách phổ thông và chuẩn bị phục vụ Đoàn giám sát thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị. Việc Thủ tướng trực tiếp “ra tay” cho thấy thiếu sách không còn là câu chuyện nội bộ ngành giáo dục, mà là một phép thử đối với năng lực điều hành chính sách giáo dục và trách nhiệm cung ứng sách của bộ máy nhà nước.
Con số 776.000 bản thiếu và lời cảnh báo về trách nhiệm cung ứng sách
Dù yêu cầu bảo đảm đủ sách giáo khoa cho năm học 2026-2027 đã được lãnh đạo cấp cao chỉ đạo từ sớm, đến khi bước vào năm học mới vẫn còn thiếu trên 776.000 bản sách giáo khoa, tương đương khoảng 0,31% tổng nhu cầu. Con số tưởng nhỏ này lại có ý nghĩa rất lớn, bởi nó tập trung ở những địa phương như Lâm Đồng, Đồng Nai, Ninh Bình, Phú Thọ, Khánh Hòa, Cần Thơ, Đắk Lắk…, nơi học sinh dễ bị thiệt thòi nhất. Thủ tướng thẳng thắn chỉ ra nguyên nhân chủ quan là chủ yếu: công tác chỉ đạo, điều hành cung ứng sách của Bộ Giáo dục và Đào tạo chưa quyết liệt, chưa kịp thời, chưa hiệu quả, chưa có cách làm mới phù hợp bối cảnh hiện nay. Đây không chỉ là lỗi kỹ thuật, mà là biểu hiện của tư duy quản lý chậm đổi mới, chưa đặt quyền học tập của học sinh ở vị trí trung tâm.
Mệnh lệnh xử lý nghiêm và yêu cầu minh bạch trách nhiệm
Điểm đáng chú ý nhất của cuộc họp không phải là các giải pháp tình thế, mà là yêu cầu xử lý trách nhiệm một cách nghiêm khắc. Thủ tướng buộc Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo phải chịu trách nhiệm trực tiếp trước Chính phủ về việc áp dụng biện pháp mạnh hơn để giải quyết dứt điểm thiếu sách giáo khoa cho năm học 2026-2027, với hạn chót hoàn thành trước ngày 25/9. Đồng thời, Bộ trưởng phải chỉ đạo kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm của tổ chức, đơn vị, cá nhân liên quan và xử lý theo quy định, báo cáo kết quả trước ngày 10/10. Đây là bước chuyển từ kiểu “rút kinh nghiệm tập thể” sang minh bạch hóa trách nhiệm từng mắt xích trong chuỗi cung ứng, nếu thực hiện thực chất sẽ là thông điệp rằng khủng hoảng thiếu sách giáo khoa không thể được giải quyết bằng lời xin lỗi chung chung.
Đa dạng hóa in ấn, bản quyền thuộc Nhà nước và rà soát chương trình
Thủ tướng không chỉ xử lý phần ngọn là thiếu sách, mà còn đặt lại cấu trúc thị trường sách giáo khoa. Ông yêu cầu trong trường hợp cần thiết, Bộ trưởng mời các nhà xuất bản và cơ sở in khác tham gia để đáp ứng yêu cầu khẩn cấp, không phụ thuộc vào một nhà xuất bản duy nhất. Về dài hạn, bản quyền sách giáo khoa phải thuộc Nhà nước, nhằm chống tình trạng độc quyền ngầm và bảo đảm sách là công cụ công, không phải hàng hóa sinh lợi cho một nhóm lợi ích. Song song, Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao rà soát kỹ nội dung chương trình giáo dục phổ thông, điều chỉnh chương trình 2018 theo hướng giảm tải và bổ sung các giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống dân tộc, tiến tới có một bộ sách giáo khoa thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Đây là cách gắn xử lý sách giáo khoa với cải cách chính sách giáo dục một cách hệ thống.
Từ khủng hoảng thiếu sách đến mục tiêu miễn phí sách giáo khoa
Cuộc họp 21/9 cũng mở ra một hướng đi dài hạn: Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao xây dựng lộ trình hoàn thiện bộ sách giáo khoa mới dùng thống nhất từ năm học 2028-2029, đồng thời đặt mục tiêu miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh từ năm học 2029-2030, nếu điều kiện cho phép còn có thể sớm hơn. Để làm được, ngành giáo dục và Bộ Tài chính phải tính toán nhu cầu và bố trí ngân sách phù hợp, gắn với cải cách mạnh mẽ về sách giáo khoa và thi cử. Về bản chất, đây là cách biến khủng hoảng thiếu sách giáo khoa hiện nay thành cơ hội tái định nghĩa sách: từ “chi phí” mỗi năm của phụ huynh thành một quyền lợi giáo dục được Nhà nước đảm bảo. Nếu các yêu cầu về trách nhiệm cung ứng sách, xử lý sách giáo khoa và chính sách giáo dục lần này không dừng lại ở văn bản, khủng hoảng sẽ là bước ngoặt tích cực cho học sinh cả nước.
