Khủng hoảng sách giáo khoa trước thềm năm học mới: vấn đề không thể coi là “sự cố kỹ thuật”
Sách giáo khoa khan hiếm trước năm học 2026-2027 là tình trạng hàng loạt phụ huynh ở nhiều tỉnh phải đi gom từng cuốn sách, vở bài tập từ nhiều nhà sách và điểm phát hành, di chuyển hàng chục cây số vẫn không mua đủ bộ sách cho con, khiến quá trình chuẩn bị năm học mới bị đảo lộn và lo âu trở thành cảm xúc chủ đạo trong mỗi gia đình. Đây không phải trục trặc nhỏ của khâu phân phối, mà là dấu hiệu cho thấy một hệ thống cung ứng sách giáo khoa thiếu linh hoạt, chậm thích ứng với thay đổi chính sách. Từ Hà Tĩnh đến Gia Lai, Bắc Ninh, câu chuyện lặp lại: phụ huynh tìm mua sách sát ngày tựu trường nhưng nhận về là các kệ sách trống, nhân viên chỉ biết lắc đầu. Khi một nhu cầu cơ bản như sách cho trẻ đến trường vẫn bị đẩy vào vòng quay chờ đợi, trách nhiệm thuộc về ai cần phải được đặt thẳng lên bàn.
Tại Hà Tĩnh, sáng 24.8, phụ huynh tập trung ở một công ty phát hành sách lớn để tìm mua sách giáo khoa và vở bài tập khi năm học 2026-2027 đã cận kề. Nhiều người, như chị Phạm Thị Hương, đi qua nhiều điểm bán, từ cửa hàng trong chợ đến nhà sách lớn vẫn không thể đủ bộ sách cho con lớp 8, thiếu cả sách Lịch sử và Địa lý lẫn vở bài tập Toán. Có phụ huynh phải đi xe buýt quãng đường 80 km, say xe mệt lử nhưng vẫn không mua đủ sách cho con. Thực tế ấy cho thấy tình trạng thiếu sách không còn là chuyện “thiếu vài đầu” mà đã trở thành sự đứt gãy nghiêm trọng trong chuỗi cung ứng, buộc phụ huynh phải trở thành “người đi săn” thay vì người tiêu dùng bình thường.
Hà Tĩnh, Gia Lai, Bắc Ninh: bức tranh chung về tình trạng thiếu sách và hệ quả với gia đình
Ở Hà Tĩnh, nhân viên phát hành sách xác nhận nhiều bộ sách giáo khoa và vở bài tập đang khan hiếm, thiếu nhiều nhất là sách Lịch sử và Địa lý cùng vở bài tập từ lớp 1 đến lớp 9, sách giáo khoa lớp 11 và 12 cũng thiếu đáng kể. Một cán bộ ngành giáo dục cho biết hiện mới đáp ứng khoảng 80% nhu cầu sách giáo khoa của học sinh trên địa bàn. Con số này không nhỏ, nhưng 20% thiếu hụt vào sát ngày tựu trường đủ để biến việc chuẩn bị năm học thành cuộc chạy đua đầy nặng nề của phụ huynh. Câu chuyện của chị Lê Thị Nhung, đi xe máy hơn 10 km chỉ để tìm một cuốn vở bài tập Toán lớp 1 cho con mà vẫn không có, là minh chứng sống động cho cái giá thời gian, công sức mà các gia đình đang phải gánh.
Ở Gia Lai, tình hình không khá hơn. Phụ huynh từ xã lên phường Pleiku dành gần cả ngày đi nhiều nhà sách mà số sách mua được vẫn chưa đến một nửa danh mục cần cho con. Nhân viên nhà sách thừa nhận năm học này toàn quốc sử dụng thống nhất bộ sách “Kết nối tri thức”, khiến nhu cầu dồn vào một bộ duy nhất và nguồn cung không kịp đáp ứng. Kết quả là những người mua sớm thì còn hy vọng đủ bộ, còn ai mua sát ngày khai giảng như chị Nguyễn Thanh Trúc đi nhiều nhà sách vẫn không gom nổi sách cho lớp 10, đặc biệt là các môn bắt buộc, gần như không còn quyển nào. Ở Bắc Ninh, phụ huynh và học sinh phải chạy đôn đáo nhiều nhà sách trên các tuyến đường chính để gom từng cuốn lẻ, chấp nhận mua bất cứ cuốn nào còn sót, không chờ đủ bộ. Tình trạng thiếu sách diễn ra ở cả đô thị lẫn vùng miền núi, cho thấy đây là vấn đề hệ thống chứ không phải chuyện cục bộ của một vài địa bàn.
Một bộ sách dùng chung, chính sách mới và chuỗi cung ứng cũ: công thức tạo ra khủng hoảng
Nguyên nhân sâu xa của tình trạng thiếu sách nằm ở việc thay đổi đồng thời nhiều yếu tố nhưng chuỗi cung ứng lại phản ứng chậm. Năm học 2026-2027, cả nước dùng chung một bộ sách giáo khoa, làm thay đổi hẳn phương thức cung ứng. Khi toàn bộ nhu cầu tập trung vào bộ sách “Kết nối tri thức”, bất kỳ sai số trong dự trù số lượng sẽ nhanh chóng khuếch đại thành khủng hoảng cung ứng. Các nhà xuất bản đã ước lượng nhu cầu không sát với thực tế; cùng lúc, nhiều tỉnh, thành phố bổ sung sách để triển khai chủ trương miễn phí sách giáo khoa cho học sinh, khiến lượng đặt mua tăng thêm nhưng lại không được đăng ký sớm như thông lệ. Một phần đáng kể cơ sở giáo dục, gia đình không đăng ký từ cuối năm học trước, làm cho dữ liệu dự báo của nhà xuất bản càng thiếu chính xác.
Đáng nói hơn, việc dùng chung một bộ sách kéo theo quy trình đấu thầu in ấn, phân phối thay đổi, nhưng năng lực điều phối vùng miền lại không theo kịp. Có nơi như Bắc Ninh, công ty sách thiết bị đã nhập về 3,4 triệu bản và cung ứng cho các trường 3,2 triệu bản, nhưng vẫn không đáp ứng được nhu cầu đặt mua thêm từ các cơ sở giáo dục phía Nam sông Cầu với 409 nghìn bản sách mới đăng ký. Ở các tỉnh khác, giao thông bị chia cắt do thời tiết, lũ lụt, càng làm tiến độ cung ứng chậm thêm. Tình trạng thiếu sách không chỉ xuất hiện ở một tỉnh mà lan rộng ra nhiều địa phương vì nhà xuất bản chưa kịp in và phân phối. Điều đó cho thấy hệ thống hiện tại vẫn vận hành như một chuỗi cung ứng truyền thống, nặng tính kế hoạch, thiếu công cụ theo dõi nhu cầu thời gian thực và các kịch bản ứng phó cho thay đổi chính sách.
Gia đình trả giá bằng thời gian và nỗi lo, còn thị trường đối mặt nguy cơ sách giả
Tình trạng thiếu sách không chỉ dừng ở sự bất tiện; nó trực tiếp tạo ra bất bình đẳng trong cơ hội học tập. Những phụ huynh mua sắm sớm, có điều kiện đi lại, liên hệ nhiều nơi thì may mắn hơn; còn người ở xa, thu nhập thấp, phụ thuộc vào kênh mua qua giáo viên hoặc nhà trường lại dễ rơi vào cảnh thiếu sách ngay từ tuần học đầu. Con cái đến lớp với bộ sách thiếu, vở bài tập không đủ, khiến quá trình học bị gián đoạn; tâm lý phụ huynh thì luôn trong trạng thái chờ đợi hàng về. Trong bối cảnh đó, dù có thông tin giá sách giảm bình quân khoảng 13% so với năm học trước, với mỗi bộ sách dao động khoảng 155–300 nghìn đồng, thì bài toán chi phí vẫn không giải quyết được nỗi bất an khi không thể mua đủ sách đúng thời điểm.
Khoảng trống cung ứng còn kéo theo một hệ quả nguy hiểm: thị trường sách giả, sách sao chép trái phép có cơ hội len vào. Khi phụ huynh khát sách, nhiều người sẵn sàng mua qua mạng xã hội, kênh trực tuyến thiếu kiểm chứng, tạo điều kiện cho các đối tượng tuồn sách lậu vào lưu thông. Cơ quan chức năng tại một tỉnh đã khởi tố vụ án, thu giữ hàng nghìn cuốn sách giả các loại, kịp thời ngăn chặn nguồn sách lậu trước khai giảng. Đây là lời cảnh báo rõ ràng: bất cứ lỗ hổng nào trong hệ thống cung ứng chính thống sẽ là “cửa mở” cho thị trường đen. Việc phụ huynh phải tự xoay xở trong tình trạng thiếu sách, vừa chạy đi chạy lại, vừa lo sách giả, đang biến một hoạt động chuẩn bị học tập bình thường thành cuộc đối phó đầy rủi ro.
Cần một lời giải cấp hệ thống: không thể mãi trông chờ vào “phấn đấu đủ sách trước khai giảng”
Điều đáng băn khoăn là dù tình trạng thiếu sách giáo khoa lặp đi lặp lại nhiều năm, phản ứng phổ biến vẫn là nhấn mạnh nỗ lực “phấn đấu bảo đảm 100% học sinh có đủ sách giáo khoa trước ngày khai giảng”. Ở một số nơi, doanh nghiệp phát hành đang nhập thêm, nhà xuất bản đẩy nhanh tiến độ in ấn, điều phối cung ứng giữa các vùng miền và tiếp tục in bổ sung. Các công ty sách thiết bị lên kế hoạch đưa hàng về trường trong tuần đầu tháng 9. Những giải pháp này giải quyết phần nào áp lực tức thời, nhưng không chạm đến gốc rễ: hệ thống thiếu cơ chế đặt mua linh hoạt, dự báo nhu cầu dựa trên dữ liệu thực, và kênh thông tin minh bạch để phụ huynh biết mình có thể trông cậy vào đâu.
Muốn thoát khỏi vòng luẩn quẩn sách giáo khoa khan hiếm, cơ quan quản lý cần coi sách như một dịch vụ giáo dục thiết yếu, chứ không chỉ là mặt hàng in ấn. Điều đó đòi hỏi: dữ liệu nhu cầu phải được cập nhật theo thời gian, các chính sách như miễn phí sách phải đi kèm kế hoạch cung ứng chi tiết, và phụ huynh cần được khuyến khích đăng ký sớm qua nhà trường với cam kết rõ ràng về thời điểm nhận sách. Song song, phải siết chặt kiểm soát sách giả, hỗ trợ kênh mua chính thống cả trực tuyến lẫn trực tiếp. Nếu cứ tiếp tục trấn an bằng những cụm từ “đang nỗ lực”, còn phụ huynh vẫn phải chạy hàng chục km gom từng cuốn lẻ, thì khủng hoảng sách giáo khoa sẽ không còn là sự cố nhất thời mà trở thành biểu tượng cho sự chậm đổi mới trong quản trị giáo dục.
