Thiếu sách giáo khoa: Khủng hoảng mở màn cho năm học mới
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng nhiều phụ huynh phải chạy khắp nhà sách, đặt cọc hoặc đặt hàng trước vẫn chưa mua đủ trọn bộ sách cho con, trong khi các kệ sách từ tiểu học đến THPT liên tục trống hàng ngay sát ngày tựu trường. Khi nói đến thiếu sách giáo khoa, đó không còn là lỗi nhỏ trong khâu chuẩn bị tựu trường mà là một khủng hoảng quản lý khiến phụ huynh, học sinh phải trả giá bằng thời gian, lo lắng và bất công trong tiếp cận giáo dục. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, phụ huynh An Giang, Cà Mau, Cần Thơ, Đồng Tháp, Vĩnh Long buộc phải đặt cọc, để lại số điện thoại, chờ khi có sách giáo dục Việt Nam chuyển về mới được nhận hàng. Tại Đà Nẵng, nhiều gia đình lục tung các nhà sách vẫn không thể mua đủ bộ khi mua sách năm học mới.
Mekong và Đà Nẵng: Khi phụ huynh phải "săn" từng cuốn sách
Những câu chuyện cụ thể cho thấy thiếu sách giáo khoa không phải khái niệm trừu tượng mà là trải nghiệm căng thẳng hằng ngày. Ở phường Rạch Giá (An Giang), phụ huynh lớp 7 phải “chạy đi khắp các nhà sách lớn trên địa bàn” nhưng vẫn không có đủ sách, bị yêu cầu chuyển tiền đặt hàng, chờ điện thoại báo mới được lấy sách. Có nhà sách báo hết sách từ lớp 1 đến lớp 12, buộc khách muốn mua phải đặt trước, trong khi các điểm khác cũng trong tình trạng “cháy” sách. Tại Cà Mau, phụ huynh có hai con lớp 4 và 7 chạy nhiều ngày vẫn không mua được trọn bộ, nhà sách nào cũng yêu cầu đặt cọc chờ hàng về. Ở Đà Nẵng, phụ huynh phải đi qua nhiều quận Liên Chiểu, Hòa Khánh, Thanh Khê mà vẫn không đủ hai bộ lớp 3 và 4; người khác thì “chia nhau” đi gom sách lớp 2 khắp các nhà sách nhưng chỉ nhặt được vài cuốn lẻ.
Nguyên nhân: Không chỉ do cầu tăng mà còn do phối hợp kém
Điều khiến dư luận khó chấp nhận là trong khi phụ huynh phải xếp hàng, đặt cọc, đi nhiều nơi vẫn thiếu sách thì số liệu từ phía sách giáo dục Việt Nam lại cho thấy nguồn cung không hề nhỏ: hơn 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, tham khảo đã được đưa ra thị trường, đồng thời đang in bổ sung thêm khoảng 9 triệu bản. Một lãnh đạo ngành xuất bản giải thích rằng do tâm lý chờ chính sách miễn phí sách giáo khoa, nhiều trường và học sinh không đăng ký, đặt hàng sớm, dẫn đến dồn nhu cầu vào những ngày cuối, gây thiếu cục bộ. “Tính đến ngày 15/8, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã đáp ứng đầy đủ và vượt nhu cầu đặt hàng của các trường học và địa phương”. Vấn đề, vì vậy, không chỉ là in chưa đủ mà là hệ thống đặt hàng, dự báo nhu cầu và phối hợp giữa trường, công ty sách và phụ huynh đang vận hành chậm và rời rạc.
Giải pháp tức thời: Chia sẻ sách, sách điện tử và chiến dịch “chạy đua” trước tựu trường
Trước áp lực chuẩn bị tựu trường, các địa phương buộc phải kích hoạt chế độ “chống thiếu” sách giáo khoa. Ở An Giang, Sở Giáo dục và Đào tạo yêu cầu các trường rà soát nhu cầu, kiểm kê sách cũ, tổ chức tủ sách dùng chung, thu hồi và luân chuyển sách giữa các lớp, các trường, chỉ mua mới khi thật sự cần, với mục tiêu “không để học sinh thiếu sách giáo khoa khi bước vào năm học 2026-2027” và tránh lãng phí ngân sách. Các công ty sách ở Cà Mau lên kế hoạch nhập khoảng 2,8 triệu bản, đã phát hành hơn 1,8 triệu bản ra thị trường nhưng vẫn phải gấp rút hoàn tất phần còn lại. Ở tầm toàn quốc, sách giáo dục Việt Nam không chỉ in thêm sách giấy mà còn mở truy cập miễn phí sách giáo khoa điện tử qua hệ thống trực tuyến, đồng thời khuyến khích học sinh tận dụng lại bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” để giảm áp lực phát hành.
Từ khủng hoảng cục bộ đến yêu cầu cải tổ lâu dài
Nhìn từ góc độ phụ huynh, thiếu sách giáo khoa ngay đầu năm học là dấu hiệu rõ ràng cho thấy hệ thống chuẩn bị năm học mới đang có vấn đề. Khi người dân Mekong hay Đà Nẵng phải đặt cọc, chờ vài ngày đến cả tuần mới có hy vọng nhận sách, còn nhiều nơi phải lên mạng hỏi mua sách cho con, thì khẩu hiệu “đảm bảo 100% học sinh có đủ sách trước ngày khai giảng” trở nên mong manh nếu thiếu kế hoạch chi tiết và thông tin minh bạch. Về ngắn hạn, các biện pháp như luân chuyển sách cũ, tủ sách dùng chung, sách điện tử là cần thiết. Nhưng về dài hạn, cần một cơ chế đặt hàng sớm, công khai danh mục và tiến độ cung ứng, gắn trách nhiệm cụ thể cho từng khâu. Nếu không, mỗi mùa mua sách năm học mới sẽ lại là một cuộc “săn” sách căng thẳng, bào mòn niềm tin của phụ huynh vào hệ thống giáo dục.
