Mỹ phẩm giả dưới lưới pháp luật: cuộc siết chặt đã bắt đầu
Cuộc đàn áp mỹ phẩm giả tại Việt Nam là chuỗi hoạt động kiểm tra, hậu kiểm và xử phạt do Bộ Y tế phối hợp với lực lượng quản lý thị trường triển khai, nhắm trực diện vào sản phẩm mỹ phẩm kém chất lượng, hàng nhập lậu và hàng giả trên cả kênh truyền thống lẫn thương mại điện tử, nhằm bảo vệ an toàn mỹ phẩm cho người tiêu dùng và củng cố môi trường cạnh tranh lành mạnh cho doanh nghiệp nội địa. Điểm đáng nói là các động thái này không còn mang tính phong trào, mà là một chiến lược siết chặt dài hạn. Bộ Y tế đã phối hợp xây dựng và trình Chính phủ ban hành Nghị định 90 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế, bao gồm thuốc và mỹ phẩm. Đồng thời, cơ quan này đang xây dựng Nghị định riêng về quản lý mỹ phẩm, đưa kiểm soát chất lượng mỹ phẩm trở thành một trụ cột chính sách chứ không chỉ là các đợt “ra quân” lẻ tẻ. Quan điểm cần nhấn mạnh: trong bối cảnh mỹ phẩm giả Việt Nam xuất hiện ngày càng tinh vi, nếu nhà nước không chuyển từ tư duy xử lý vụ việc sang kiểm soát hệ thống, người tiêu dùng sẽ tiếp tục là bên gánh rủi ro sức khỏe, còn thương hiệu nội địa mãi bị bóp nghẹt bởi hàng giả giá rẻ.
Bộ Y tế nâng cấp cơ chế kiểm soát chất lượng mỹ phẩm
Điểm nổi bật trong chiến dịch lần này là cách Bộ Y tế chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm có hệ thống. Cơ quan quản lý đang xây dựng Nghị định về quản lý mỹ phẩm, trong đó an toàn mỹ phẩm được giám sát thông qua bốn hình thức: kiểm tra chuyên ngành; kiểm tra chất lượng theo quy định pháp luật; kiểm tra hồ sơ sau công bố; và kiểm tra từ xa tài liệu kỹ thuật trích xuất từ hồ sơ thông tin sản phẩm mỹ phẩm. Đây là bước tiến quan trọng, vì nó đi thẳng vào điểm yếu lâu nay: sản phẩm được “công bố” xong là gần như buông lỏng. Theo báo cáo, trong 6 tháng đầu năm, Cục Quản lý Dược đã triển khai 40 đoàn kiểm tra hậu mại, ban hành 37 quyết định xử phạt vi phạm hành chính với tổng số tiền 4,407 tỷ đồng, kèm 33 văn bản xử lý liên quan đến mỹ phẩm. Câu chuyện ở đây không chỉ là con số, mà là thông điệp: cơ sở sản xuất kinh doanh mỹ phẩm không còn có thể xem giấy phép là “lá bùa” miễn trừ trách nhiệm. Nếu tiếp tục buôn lậu, gian lận thương mại hoặc tung hàng kém chất lượng, họ sẽ đối diện các mức xử phạt hàng giả ngày càng cao và nguy cơ bị chuyển hồ sơ sang xử lý hình sự khi có dấu hiệu tội phạm.
Từ điểm nóng Bắc Ninh đến bức tranh toàn thị trường
Các vụ việc tại Bắc Ninh cho thấy mặt trận hàng giả và hàng nhập lậu không còn giới hạn ở một vài đô thị lớn, mà len lỏi về tận tuyến huyện, xã. Những ngày đầu tháng 8, Đội Quản lý thị trường số 2 của tỉnh đã xử lý 3 vụ vi phạm về hàng giả, hàng nhập lậu và nhãn mác với tổng tiền phạt 63 triệu đồng, kèm biện pháp tiêu hủy nhiều tang vật. Một hộ kinh doanh tại xã Hoàng Vân bị phát hiện bán nước hoa nhập lậu và quần áo giả mạo nhãn hiệu; các sản phẩm vi phạm bị buộc tiêu hủy và hộ kinh doanh bị xử phạt 9 triệu đồng. Điều đáng bàn là những vụ này phần lớn không phải các đường dây quy mô lớn, mà là mạng lưới bán lẻ nhỏ, đủ để “nhỏ mà độc”. Khi một hộ kinh doanh có thể bày bán nước hoa nhập lậu bên cạnh hàng giả ngay trong xã, thì rõ ràng khoảng trống quản trị ở cấp cơ sở vẫn còn rất rộng. Việc buộc doanh nghiệp ghi nhãn hàng hóa đúng quy định trước khi tiếp tục lưu thông cho thấy cơ quan quản lý không chỉ nhắm vào phạt tiền, mà muốn chỉnh lại chuẩn chơi trên thị trường: ai không tuân thủ tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc và nhãn mác sẽ bị dừng bước.
Trên bình diện toàn quốc, báo cáo chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trong kỳ 16/7–15/8 ghi nhận 4.469 vụ kiểm tra, phát hiện và xử lý 3.529 vụ vi phạm, với tổng số tiền thu nộp ngân sách hơn 39,9 tỷ đồng. Riêng các vụ liên quan hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc, xuất xứ và hàng nhập lậu lên tới 1.470 vụ, thu nộp ngân sách hơn 12,909 tỷ đồng. Đây là một câu nói đáng trích: "Trong một tháng, các đơn vị thành viên Ban Chỉ đạo 389 đã xử lý 3.529 vụ vi phạm, với trị giá hàng hóa vi phạm hơn 23,357 tỷ đồng". Các con số này khẳng định một thực tế khó chấp nhận: hàng giả và hàng nhập lậu đã trở thành một phần đáng kể trong lưu thông hàng hóa, trong đó có hóa mỹ phẩm, chứ không phải vài trường hợp cá biệt.
Thương mại điện tử: mặt trận mới của mỹ phẩm giả
Nếu trước đây người tiêu dùng sợ mua mỹ phẩm giả ở các chợ hoặc cửa hàng nhỏ, thì nay rủi ro đã chuyển mạnh lên môi trường số. Báo cáo cho thấy vi phạm trong sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa vẫn diễn biến phức tạp, đặc biệt trên thương mại điện tử. Nhiều đối tượng lợi dụng mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, nền tảng livestream để kinh doanh hàng giả, hàng nhập lậu, hàng không rõ nguồn gốc. Họ thường xuyên thay đổi tài khoản, địa điểm, phương thức thanh toán hoặc lập kho hàng tại khu ven đô nhằm né kiểm tra và gây khó khăn cho việc thu thập chứng cứ. Ở góc độ chính sách, điều này đặt ra bài toán khó cho kiểm soát chất lượng mỹ phẩm: hệ thống pháp luật vốn được thiết kế cho kinh doanh truyền thống đang phải chạy theo các mô hình buôn bán phi biên giới được dẫn dắt bởi thuật toán. Lực lượng chức năng đã kiểm tra, xử lý 83 vụ vi phạm trên thương mại điện tử, xử phạt hơn 1,3 tỷ đồng, nhưng con số đó khả năng chỉ là phần nổi. Nếu các nền tảng không chủ động phối hợp, mỹ phẩm giả Việt Nam sẽ tiếp tục len lỏi vào giỏ hàng của người tiêu dùng, bất chấp nỗ lực của nhà nước.
Tác động lên thương hiệu nội địa và tương lai cạnh tranh công bằng
Điểm tích cực của chiến dịch đàn áp hàng giả là nó trực tiếp cải thiện môi trường cạnh tranh cho các thương hiệu mỹ phẩm nội địa. Các lực lượng chức năng xác định mục tiêu kiểm soát tốt thị trường những tháng cuối năm, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và tạo môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh. Cũng từ Bắc Ninh, Đội Quản lý thị trường số 2 khẳng định sẽ tiếp tục phối hợp với các lực lượng chức năng, kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm hành vi vi phạm, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng, tổ chức, cá nhân kinh doanh chân chính, giữ vững trật tự, kỷ cương thị trường. Tuy nhiên, để những nỗ lực này không bị triệt tiêu bởi lợi nhuận ngắn hạn của hàng giả, nhà nước cần đi xa hơn mức xử phạt hàng giả hiện nay. Việc Bộ Y tế rà soát Luật Dược và các văn bản hướng dẫn để tăng cường quản lý chất lượng thuốc, chống thuốc giả, buôn lậu, gian lận thương mại và quảng cáo sai sự thật cho thấy định hướng nâng trần chế tài là đúng. Nhưng song song, cần tạo cơ chế đơn giản hơn cho doanh nghiệp nhỏ nội địa trong khâu công bố, chứng minh chất lượng. Nếu thủ tục quá phức tạp, họ sẽ bị đẩy ra ngoài chính khuôn khổ pháp lý được thiết kế để bảo vệ họ.
Kết luận cần rạch ròi: cuộc đàn áp mỹ phẩm giả hiện nay là bước ngoặt cần thiết, nhưng mới chỉ là khởi đầu. Người tiêu dùng không thể phó mặc mọi thứ cho cơ quan chức năng; họ cần tập thói quen ưu tiên sản phẩm có thông tin rõ ràng, từ thương hiệu có trách nhiệm và kênh phân phối chính thống để góp phần thúc đẩy an toàn mỹ phẩm. Các thương hiệu nội địa, thay vì chỉ than phiền bị hàng giả cạnh tranh không lành mạnh, cần chủ động tham gia vào quá trình xây dựng chuẩn chất lượng và hỗ trợ cung cấp dữ liệu truy xuất nguồn gốc. Khi nhà nước siết được hành vi gian lận, doanh nghiệp minh bạch được khuyến khích, còn người tiêu dùng biết cách tự bảo vệ mình, lúc đó môi trường cạnh tranh công bằng trong ngành mỹ phẩm mới thực sự hình thành chứ không dừng ở vài bản báo cáo chống buôn lậu.
