Nghịch lý 107% cung ứng và cảnh xếp hàng mua sách
Nghịch lý sách giáo khoa thiếu hàng là tình trạng số bản sách được in và cung ứng trên giấy đã vượt nhu cầu dự kiến, nhưng phụ huynh và học sinh vẫn không mua đủ bộ sách đúng thời điểm khai giảng, dẫn đến cảnh xếp hàng dài tại các điểm bán lẻ, phải chờ phát hành bổ sung và dùng giải pháp tạm thời như sách mượn hoặc sách điện tử để theo kịp chương trình học. Theo báo cáo, đến ngày 8.9, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã cung ứng gần 26,93 triệu bản sách giáo khoa, đạt 107% nhu cầu dự kiến. Thế nhưng trước mắt phụ huynh ở TP.HCM là cảnh chen chúc mua sách giáo khoa TP.HCM tại các cửa hàng, nhiều người phải chờ đến tháng 9 mới nhận thêm sách, thậm chí sau khai giảng vẫn không có đủ từng cuốn cho con. Vấn đề rõ ràng không nằm ở con số cung ứng, mà nằm ở cách những cuốn sách ấy được phân phối đến tay người học.
Con số đẹp trên giấy: 26,93 triệu bản và những khoảng trống thực tế
Nếu nhìn vào thống kê, hệ thống cung ứng sách giáo khoa cho năm học 2026-2027 sách tưởng như đã vận hành trơn tru. Thực hiện một công văn của Bộ, Sở giáo dục tại TP.HCM đã tổng hợp nhu cầu sách giáo khoa cho năm học mới và gửi sang đơn vị xuất bản từ đầu tháng 3, sau đó 100% trường đều chốt nhu cầu lần 2 và đăng ký mua bổ sung phần còn thiếu. Đến ngày 8.9, số sách cung ứng đạt 26.931.865 bản, tương đương 107% nhu cầu. Đây là một quotable đáng chú ý: "đến ngày 8/9, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã cung ứng 26.931.865 bản, đạt tỷ lệ 107%". Tuy nhiên, những con số này tính cả sách cho mượn, sách mua hộ và sách trang bị thư viện. Khi phụ huynh mua tới hai bộ cho một học sinh, trong khi nhiều em khác chưa có đủ sách, thì tỷ lệ 107% bộc lộ giới hạn: đó là một chỉ báo tổng lượng, không phản ánh chính xác mức độ tiếp cận từng cuốn sách của từng học sinh.
Khâu phân phối: từ điểm bán lẻ đến trường học
Cảnh phụ huynh xếp hàng mua sách giáo khoa ở TP.HCM không thể giải thích bằng một lý do duy nhất. Sở giáo dục thừa nhận chính việc phụ huynh từ các tỉnh lân cận đổ về thành phố mua sách, người đã có sách mua thêm cho người thân, thậm chí mua để bán lại, đã làm tăng thêm áp lực lên vài điểm bán lẻ. Trong khi đó, có trường đã nhận sách nhưng còn thiếu một vài cuốn, tức là cung ứng sách giáo khoa chưa đủ từng đầu sách. Về mặt tổ chức, sách đang được khẩn trương vận chuyển và bàn giao trực tiếp về từng trường, nhà trường sẽ thông báo thời gian, hình thức nhận sách cho phụ huynh. Nghĩa là hệ thống phân phối song song: vừa qua các cửa hàng, vừa qua nhà trường. Khi phụ huynh thiếu thông tin hoặc không tin tưởng tiến độ giao về trường, họ dồn tới một số cửa hàng trung tâm, tạo cảm giác sách giáo khoa thiếu hàng nghiêm trọng dù nguồn cung tổng thể vẫn đang bổ sung thêm.
Học sinh bị ảnh hưởng thế nào và những giải pháp tạm thời
Hệ quả trực tiếp của những trục trặc phân phối là vẫn còn một số ít học sinh thiếu một hoặc vài bản sách giáo khoa trên địa bàn thành phố. Đối với các gia đình, đây không phải là chuyện nhỏ: việc không có đủ sách ngay từ đầu năm dễ khiến phụ huynh lo lắng, học sinh phải mượn chép, khó theo dõi bài. Ngành giáo dục đã kích hoạt nhiều phương án hỗ trợ: khai thác tối đa sách thư viện, vận động phụ huynh đã mua 2 bộ cho mượn một bộ, huy động học sinh lớp trên tặng sách cũ cho lớp dưới. Đồng thời, sách giáo khoa PDF miễn phí được mở cho phụ huynh, học sinh có thiết bị và internet, đi kèm bài giảng điện tử, phiếu bài tập, tài liệu tóm tắt kiến thức để giảm ảnh hưởng chương trình học. Những giải pháp này cho thấy hệ thống đang tìm cách vá lỗ hổng phân phối bằng giải pháp số và cộng đồng, nhưng chúng chỉ là tạm thời chứ không thay thế được việc cầm sách giấy trên tay.
Cần một chiến lược phân phối lại, không chỉ tăng số bản in
Khi Nhà xuất bản tiếp tục in để bổ sung, giải pháp kỹ thuật trước mắt là tăng thêm lượng sách cho các trường còn thiếu. Nhưng nếu không điều chỉnh quy trình phân phối, cảnh xếp hàng ở một vài điểm mua sách giáo khoa TP.HCM có thể lặp lại mỗi năm. Nhìn rộng hơn, toàn bộ lượng sách đã được các trường tổng hợp theo nhu cầu thực tế học sinh và đang được giao trực tiếp về trường. Điều này cho thấy kênh trường học phải trở thành kênh chính, với thông tin rõ ràng, thời gian phát hành sát với lịch năm học 2026-2027 sách, để phụ huynh không phải tự xoay xở. Về lâu dài, cùng với lộ trình miễn phí sách giáo khoa theo quy định trong các năm tới, ngành giáo dục cần coi quản lý phân phối như một nhiệm vụ chất lượng dịch vụ công, chứ không chỉ là hoàn thành chỉ tiêu bản in. Bởi chỉ khi sách đến đúng tay từng học sinh, đúng thời điểm, thì con số 107% mới có ý nghĩa thực sự.
