Đổi mới chỉ có giá trị khi đến được thị trường
Thương mại hóa công nghệ là quá trình chuyển giao kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm thành sản phẩm hoặc dịch vụ có khả năng kinh doanh sinh lời trên thị trường. Nói cách khác, thành công khoa học chưa đủ: công nghệ cần giải quyết một nhu cầu cụ thể, có người tiếp nhận và có con đường để ứng dụng rộng rãi.
Đó là lý do kết nối nghiên cứu doanh nghiệp không thể chỉ diễn ra ở giai đoạn cuối, khi nhà khoa học đã hoàn tất sản phẩm. Doanh nghiệp cần góp mặt từ lúc xác định vấn đề, còn thị trường phải là căn cứ để chọn hướng phát triển và kiểm chứng công nghệ. Khi nghiên cứu, công nghệ, doanh nghiệp và thị trường được nối liền, đổi mới sáng tạo mới tạo ra giá trị thực tiễn thay vì dừng ở những kết quả khó nhân rộng.
Áp lực ấy càng rõ khi thứ hạng đầu ra đổi mới sáng tạo của Việt Nam tốt hơn thứ hạng về đầu vào, trong khi năng lực duy trì điều kiện nghiên cứu và phát triển công nghệ vẫn cần được củng cố. Bài toán không chỉ là làm thêm nghiên cứu, mà là làm sao để tri thức tìm được nơi ứng dụng.
Liên kết ba nhà phải vận hành thành chuỗi
Tại IRIFF, liên kết ba nhà và hợp tác quốc tế được đặt vào trung tâm nỗ lực gỡ nút thắt thương mại hóa công nghệ. Mô hình này phân định vai trò nhưng đòi hỏi phối hợp liên tục: Nhà nước tạo hành lang chính sách và huy động nguồn lực; nhà khoa học phát triển tri thức, kiểm chứng công nghệ; doanh nghiệp đặt hàng, thử nghiệm và tiếp nhận chuyển giao.
Nếu các bên chỉ hoàn thành phần việc riêng rồi chờ bên khác tiếp nối, chuỗi sẽ đứt ở khâu chuyển giao. Vì vậy, diễn đàn nhấn mạnh các quy chuẩn minh bạch về đặt hàng, chia sẻ chi phí, bảo vệ sở hữu trí tuệ và thẩm định kết quả. Đây không phải thủ tục phụ: chúng giúp các bên biết ai chịu trách nhiệm, quyền lợi được bảo vệ ra sao và rủi ro được phân chia thế nào.
Hợp tác đổi mới sáng tạo cũng cần vượt khỏi trao đổi học thuật để tiến tới chương trình chung, thống nhất ưu tiên và phối hợp nguồn lực tài trợ. Cách làm này quan trọng trước những thách thức xuyên biên giới như biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và dịch bệnh, vốn không một quốc gia nào có thể tự giải quyết.
Doanh nghiệp phải là đầu mối của ứng dụng
Trong ba nhà, doanh nghiệp giữ vị trí trung tâm ở khâu biến kết quả nghiên cứu thành sản phẩm có người dùng. Nhà nước có thể hỗ trợ nghiên cứu và làm mẫu thử, nhưng doanh nghiệp nắm năng lực tổ chức sản xuất, tiếp cận thị trường và đưa công nghệ vào thực tiễn. Bởi vậy, doanh nghiệp không nên chỉ xuất hiện để nhận chuyển giao sau cùng.
Khi doanh nghiệp đặt hàng bài toán thị trường từ đầu, nhà khoa học có thêm căn cứ để chọn hướng nghiên cứu, còn quá trình thử nghiệm có thể kiểm tra khả năng sản xuất và tiêu chuẩn chất lượng. Mạng lưới nhà cung cấp, năng lực chế tạo và kênh phân phối của doanh nghiệp là những mắt xích giúp ý tưởng tiến gần hơn đến sản phẩm cạnh tranh.
Điều này đòi hỏi cách đánh giá kết quả nghiên cứu phải nhìn xa hơn số lượng công bố hay nguyên mẫu. Câu hỏi thiết thực là liệu công nghệ có giải quyết được nhu cầu, có thể sản xuất ổn định và có cơ hội tìm thấy khách hàng hay không. Thiếu vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp, đầu ra nghiên cứu dù có giá trị khoa học vẫn dễ mắc kẹt trước cửa thị trường.
Hợp tác quốc tế cần gắn với việc làm cụ thể
Hợp tác quốc tế chỉ tạo sức bật khi được chuyển thành chương trình nghiên cứu chung, cơ chế thẩm định phối hợp và điều kiện phát triển lâu dài cho đội ngũ nghiên cứu. Việc phối hợp cấp vốn cũng cần đủ linh hoạt để chấp nhận rủi ro và độ trễ vốn có của khoa học, thay vì đòi hỏi mọi nghiên cứu phải nhanh chóng cho ra sản phẩm thương mại.
Đây là điểm cần giữ cân bằng: nghiên cứu cơ bản cần thời gian và môi trường để tri thức mới hình thành, trong khi ứng dụng cần doanh nghiệp sớm kiểm tra nhu cầu và khả năng tiếp nhận. Ép mọi đề tài đi ngay đến lợi nhuận sẽ làm hẹp không gian khám phá; ngược lại, tách nghiên cứu khỏi thị trường quá lâu cũng khiến cơ hội ứng dụng bị bỏ lỡ.
Bước tiếp theo không phải là thêm những cuộc gặp rời rạc, mà là duy trì cơ chế hợp tác có mục tiêu, quy tắc rõ và trách nhiệm cụ thể. Khi ba nhà cùng xác định vấn đề, chia sẻ rủi ro và đưa công nghệ đến nơi có nhu cầu, thương mại hóa mới trở thành một phần tự nhiên của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, chứ không phải chặng cuối đầy bất định.
