Thương mại hóa bắt đầu từ một bài toán thật
Thương mại hóa công nghệ là quá trình chuyển giao kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm thành sản phẩm hoặc dịch vụ có khả năng kinh doanh trên thị trường. Đích đến ấy không thể chỉ được quyết định trong phòng thí nghiệm: công nghệ cần giải quyết nhu cầu thực tế, có đơn vị đủ năng lực triển khai và tìm được người sử dụng. Ngày 5/11, Diễn đàn mở rộng kết nối hợp tác khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam với các nước (IRIFF 2026) diễn ra tại Hà Nội, đặt trọng tâm vào việc tháo gỡ khoảng cách đó. Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và dịch bệnh là những thách thức không quốc gia nào có thể tự giải quyết. Thông điệp này cũng đúng với đổi mới sáng tạo: nếu kết quả nghiên cứu không đi tới ứng dụng, tiềm năng của nó khó tạo lợi ích cho xã hội.
Vì vậy, IRIFF 2026 không nên được nhìn như một diễn đàn trao đổi học thuật đơn thuần. Giá trị của sự kiện nằm ở khả năng biến kết nối thành chương trình chung, có ưu tiên nghiên cứu, cơ chế tài trợ và đối tác ứng dụng rõ ràng. Đây là hướng đi đáng ủng hộ, bởi những vấn đề lớn đòi hỏi nguồn lực và năng lực vượt khỏi phạm vi của từng tổ chức. Tuy nhiên, số lượng cuộc gặp hay bản ghi nhớ không thể là thước đo cuối cùng. Cần đánh giá hợp tác bằng việc công nghệ có được thử nghiệm, tiếp nhận và cải tiến để đáp ứng nhu cầu người dùng hay không.
Liên kết ba nhà phải vận hành thành một chuỗi
Mô hình liên kết ba nhà chỉ có ý nghĩa khi mỗi bên đảm nhận một phần việc không thể thiếu. Nhà quản lý xây dựng hành lang chính sách và huy động nguồn lực; nhà khoa học phát triển tri thức, kiểm chứng công nghệ; doanh nghiệp đặt hàng, thử nghiệm và tiếp nhận chuyển giao để kiểm chứng khả năng thương mại. Cách phân công này khắc phục tình trạng nghiên cứu xong mới đi tìm nơi ứng dụng. Doanh nghiệp cần tham gia từ lúc xác định bài toán, thay vì chỉ xuất hiện ở khâu cuối để nhận một kết quả đã hoàn tất.
Vai trò trung tâm của doanh nghiệp không đồng nghĩa với việc chỉ chọn những nghiên cứu có lợi ích tức thời. Nghiên cứu cơ bản cần thời gian và nguồn lực bền bỉ để phát triển; nếu áp tiêu chí doanh thu sớm, nhiều ý tưởng có giá trị sẽ không có cơ hội trưởng thành. Ngược lại, để công nghệ bước qua khỏi phòng thí nghiệm, cần quy chuẩn minh bạch về đặt hàng, chia sẻ chi phí, sở hữu trí tuệ và thẩm định kết quả. Các cơ quan tài trợ cũng cần cơ chế linh hoạt, chấp nhận rủi ro và độ trễ đặc thù của khoa học. Liên kết ba nhà vì thế không phải khẩu hiệu phân vai, mà là cam kết cùng chịu trách nhiệm từ khâu nghiên cứu đến ứng dụng.
Hợp tác quốc tế mở rộng đường ra thị trường
Hợp tác khoa học công nghệ quốc tế chỉ tạo thêm cơ hội thương mại hóa khi vượt khỏi trao đổi học thuật. Các đối tác cần cùng xác định lĩnh vực ưu tiên, thẩm định đề xuất, điều phối tài trợ và tạo điều kiện về hạ tầng, tài chính cũng như phát triển đội ngũ nghiên cứu trẻ. Mỗi bước phối hợp như vậy có thể giúp công nghệ được kiểm chứng trong nhiều môi trường, tiếp cận thêm năng lực chuyên môn và tìm ra hướng ứng dụng phù hợp hơn. Nhưng hợp tác xuyên biên giới không tự động tạo ra sản phẩm; vẫn cần doanh nghiệp tiếp nhận, thử nghiệm và kết nối với thị trường.
Những hướng ứng dụng được nêu tại diễn đàn cho thấy kết nối này có thể gắn với nhu cầu đời sống: ứng dụng AI trong chẩn đoán y tế, nghiên cứu y sinh phối hợp với Đại học Geneva và thích ứng biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long. Quỹ Khoa học Quốc gia Thụy Sĩ và NAFOSTED đang chuẩn bị đợt kêu gọi tài trợ nghiên cứu chung lần thứ ba vào năm 2027. Bước tiếp theo cần là nối các chương trình nghiên cứu chung với doanh nghiệp có khả năng thử nghiệm và triển khai. Nếu không, cơ hội hợp tác sẽ dừng ở việc tạo tri thức, thay vì mở rộng con đường đưa công nghệ tới người dân.
Đo thành công bằng công nghệ được sử dụng
Điểm nghẽn thương mại hóa không thể được giải quyết bằng một bên làm thay phần việc của bên khác. Nhà nước cần thiết kế chính sách và cơ chế tài trợ phù hợp; nhà khoa học cần được trao điều kiện để nghiên cứu, kiểm chứng; doanh nghiệp phải tham gia sớm với bài toán thị trường và năng lực triển khai. Đối tác quốc tế có thể bổ sung tri thức, hạ tầng và cơ hội hợp tác, nhưng hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào việc các kết quả ấy có được tiếp nhận trong nước hay không.
IRIFF 2026 đặt đúng trọng tâm khi gắn đổi mới sáng tạo với liên kết ba nhà và hợp tác quốc tế. Giờ đây, thước đo cần chuyển từ số cuộc gặp sang những công nghệ được thử nghiệm, chuyển giao và đưa vào sử dụng; từ nghiên cứu có tiềm năng sang sản phẩm giải quyết nhu cầu cụ thể. Muốn vậy, cần duy trì nguồn lực cho nghiên cứu dài hạn, thống nhất quy tắc chia sẻ quyền lợi và rủi ro, đồng thời để doanh nghiệp đồng hành xuyên suốt. Khi chuỗi liên kết ấy vận hành thực chất, thương mại hóa công nghệ mới có thể trở thành con đường từ tri thức đến lợi ích xã hội.
