Tham vọng mở rộng không gian công cộng
Tái thiết hồ Hoàn Kiếm là dự án cải tạo và tổ chức lại không gian quanh hồ cùng vùng phụ cận, nhằm tạo quảng trường lớn, mở rộng nơi sinh hoạt công cộng và kết nối các điểm văn hóa trung tâm. Chiều 28/10, HĐND thành phố Hà Nội thông qua chủ trương đầu tư và nhà đầu tư thực hiện dự án theo hình thức đối tác công tư, hợp đồng xây dựng – chuyển giao; tổng mức đầu tư sơ bộ là 22.229 tỷ đồng, triển khai tại phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam. Đích đến không chỉ là một quảng trường rộng hơn: dự án còn đặt ra việc tổ chức lại giao thông, bổ sung không gian ngầm và bảo tồn giá trị di sản. Đây là lựa chọn có sức nặng với đời sống đô thị, bởi mỗi thay đổi quanh hồ đều tác động trực tiếp đến người đi bộ, cư dân, hoạt động kinh doanh và trải nghiệm của khách tham quan.
Ý tưởng quy hoạch hồ Gươm được nghiên cứu gắn với Quảng trường Cách mạng Tháng Tám, Nhà hát Lớn, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các khu vực lân cận, thay vì xem hồ như một điểm riêng lẻ. Cách tiếp cận tổng thể có lý: các hạng mục cần ăn khớp về giao thông, cảnh quan và công năng để tránh đầu tư rời rạc. Nhưng quy mô lớn cũng khiến tiêu chuẩn đánh giá phải cao hơn một bản phối cảnh đẹp. Giá trị của dự án sẽ được quyết định bởi mức độ dễ tiếp cận, sự hài hòa với di sản và việc không gian mới có thực sự phục vụ công chúng hay không.
Ba hợp phần, ba tác động khác nhau
Dự án được chia thành ba hợp phần: giải phóng mặt bằng; xây trung tâm thương mại ngầm; và xây dựng, chỉnh trang công trình cùng cảnh quan. Phần giải phóng mặt bằng nghiên cứu trên khoảng 66,82 ha, với diện tích đất đề xuất thực hiện khoảng 30,82 ha và mức đầu tư sơ bộ 9.924 tỷ đồng. Đây là phần người dân cảm nhận trực tiếp nhất, nên tiến độ không thể là thước đo duy nhất. Công khai phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, kiểm soát chi phí liên quan, đồng thời bảo đảm nơi ở mới có điều kiện bằng hoặc tốt hơn hiện nay là những yêu cầu cốt yếu. Nếu khâu này thiếu minh bạch, lợi ích quảng trường sẽ khó bù đắp những xáo trộn mà cộng đồng phải gánh.
Hợp phần thứ hai dự kiến xây trung tâm thương mại ngầm bốn tầng, diện tích sàn khoảng 82.608 m² tại các khu vực phía Đông và phía Bắc hồ; mức đầu tư sơ bộ là 4.611 tỷ đồng. Hợp phần thứ ba, theo hình thức PPP và hợp đồng BT, có mức đầu tư sơ bộ 7.694 tỷ đồng, gồm xây mới khu vực trụ sở UBND thành phố, chỉnh trang trụ sở HĐND thành phố và khu vực phía Đông Nam hồ. Không gian ngầm hồ Gươm có thể giúp tổ chức lại một phần hoạt động đô thị, nhưng trung tâm thương mại không nên lấn át mục tiêu công cộng. Cần làm rõ kết nối lối đi bộ, giao thông, lối thoát hiểm và cách công trình ngầm tác động đến cảnh quan trên mặt đất.
Sức chịu tải và quy mô ngầm phải được chứng minh
Ban Đô thị HĐND thành phố đề nghị làm rõ sức chịu tải tổng thể của khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận, tính cả diện tích sàn xây dựng nổi lẫn ngầm, chiều cao, khối tích và mật độ chức năng. Đây không phải thủ tục phụ: khu vực di sản có giới hạn về cảnh quan, hạ tầng và khả năng tiếp nhận thêm hoạt động. Bốn tầng hầm với diện tích sàn hơn 82.000 m² đòi hỏi đánh giá cụ thể về tác động xây dựng, vận hành và kết nối giao thông. Cơ quan thẩm tra cũng yêu cầu xem xét cách hạn chế công trình quy mô lớn và khả năng phân bổ một số chức năng sang các trung tâm phát triển mới.
Thành phố cho biết sẽ làm rõ tác động đến cảnh quan, môi trường và người dân trong các bước lập, thẩm định, phê duyệt dự án. Điều đó cần được thể hiện bằng thông tin có thể kiểm chứng, không chỉ bằng cam kết chung: ranh giới, quy mô từng hạng mục, chỉ tiêu kiến trúc và hạ tầng phải thống nhất trước khi triển khai. Theo yêu cầu của HĐND, UBND thành phố còn phải hoàn thành lập, thẩm định và phê duyệt quy hoạch khu vực, đồng thời chỉ đạo lập báo cáo nghiên cứu khả thi trình cấp có thẩm quyền. Việc tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc và trưng cầu ý dân công khai cũng cần giúp công chúng lựa chọn phương án cân bằng giữa công năng với bảo tồn di sản.
Mốc 2029 không thay thế yêu cầu bảo đảm chất lượng
HĐND thành phố đặt mục tiêu hoàn thành toàn bộ dự án trong năm 2029. Mốc thời gian tạo sức ép phối hợp giữa giải phóng mặt bằng, hoàn thiện quy hoạch và triển khai các công trình; nhưng chạy theo tiến độ sẽ là lựa chọn sai nếu đánh đổi việc thẩm định sức chịu tải hoặc quyền lợi cư dân. Bối cảnh này càng đáng lưu ý vì dự án nhận được nhiều ý kiến từ cử tri, chuyên gia và người dân trong quá trình lập quy hoạch.
Điểm cần theo dõi không chỉ là quảng trường có hoàn thành đúng hẹn hay không, mà là dự án hồ Hoàn Kiếm có tạo thêm không gian công cộng thực chất, giữ được cảnh quan lịch sử và tổ chức giao thông tốt hơn hay không. Muốn vậy, quy mô công trình ngầm, sức chịu tải tổng thể, tác động môi trường và phương án tái định cư cần được công bố, giải trình rõ ràng trước các bước quyết định tiếp theo. Tái thiết chỉ đáng gọi là thành công khi diện mạo mới phục vụ đời sống đô thị mà không làm suy giảm những giá trị khiến hồ Gươm trở thành không gian đặc biệt.
