Phố đi bộ ngầm: một bước ngoặt tư duy hay rủi ro phô trương?
Chiến lược giao thông ngầm Hà Nội quanh Hồ Hoàn Kiếm là định hướng phát triển không gian dưới lòng đất đa chức năng, kết nối metro, phố đi bộ ngầm, bãi đỗ xe và các không gian công cộng, với mục tiêu giảm áp lực mặt đất, tăng khả năng tiếp cận và giữ gìn cảnh quan lịch sử ở khu vực lõi đô thị. Việc Hà Nội lần đầu tiên nghiên cứu hình thành phố đi bộ ngầm như một cấu phần của giao thông ngầm không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là một thử nghiệm về tầm nhìn đô thị hiện đại, nơi mọi quyết định dưới lòng đất sẽ quyết định tương lai không gian trên mặt đất.
Trong hồ sơ điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị H1-1B và H1-1C, tỷ lệ 1/2.000, thành phố đang lấy ý kiến rộng rãi cho phương án hình thành hệ thống không gian ngầm quanh Nhà hát Lớn kết hợp các tuyến phố đi bộ ngầm. Điều đáng nói là tuyến phố đi bộ ngầm Hà Nội mới dừng ở mức "phương án được nghiên cứu", chưa phải dự án đầu tư hay thiết kế kỹ thuật đã được phê duyệt. Việc mở tham vấn công khai cho thấy chính quyền muốn bảo vệ một khu trung tâm nhạy cảm, nhưng cũng đồng nghĩa mọi hứa hẹn hoa mỹ hiện tại đều phải được hiểu là dự kiến, không phải cam kết.
Metro 2, metro 2A và ga C9: xương sống cho giao thông ngầm Hà Nội
Nếu phố đi bộ ngầm là lớp “mặt tiền” dễ nhìn, thì mạng lưới đường sắt đô thị mới là bộ khung quyết định thành bại của giao thông ngầm Hà Nội. Theo phương án điều chỉnh đang được xem xét, hướng tuyến và vị trí ga ngầm C9 của tuyến đường sắt đô thị số 2 được cập nhật, với các không gian đi bộ trong khu vực nghiên cứu sẽ được tổ chức kết nối trực tiếp với ga. Đây là bước rẽ quan trọng: hoặc ga metro khu trung tâm trở thành nút giao TOD đúng nghĩa, hoặc tiếp tục là những nhà ga rời rạc, khó tiếp cận như nhiều dự án đô thị trước đây.
Đáng chú ý hơn, tuyến metro 2A Hà Nội được bổ sung vào Quy hoạch chung Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, chạy ngầm dưới các phố Tràng Thi, Hàng Khay, Tràng Tiền và Lê Thánh Tông. Phạm vi nghiên cứu điều chỉnh bao trùm khoảng 32,51 ha, thuộc phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam. Việc đặt tuyến metro 2A ngay dưới lớp di sản kiến trúc dày đặc đòi hỏi nghiên cứu địa chất, kết cấu và tổ chức thi công cực kỳ kỹ lưỡng; nếu làm hời hợt, Hà Nội có thể phải trả giá bằng chính các công trình lịch sử mà mình đang muốn bảo vệ.
Hệ thống ngầm 4 tầng: không chỉ là bãi đỗ xe khổng lồ
Điểm tiến bộ của lần điều chỉnh này là Hà Nội không nhìn không gian ngầm như những hầm gửi xe đơn lẻ, mà như một hệ thống đô thị đa năng. Tại khu vực phía Đông Hồ Hoàn Kiếm – gồm trụ sở UBND thành phố và vườn hoa Lý Thái Tổ – hồ sơ nghiên cứu một hệ thống hầm chung 4 tầng, tích hợp giao thông, đỗ xe, hạ tầng kỹ thuật, không gian công cộng và các chức năng dịch vụ phù hợp, đồng thời xem xét kết nối với ga C9. Nếu làm đúng, đây có thể là trạm trung chuyển ngầm kiểu mẫu, kết nối metro, phố đi bộ ngầm và mặt đất trong một cấu trúc duy nhất.
Song song, tại khu vực Nhà hát Lớn và cụm không gian văn hóa – nghệ thuật phía Nam, phương án quy hoạch cũng đề xuất tổ chức 4 tầng hầm gắn với các công trình văn hóa, nghệ thuật và không gian công cộng. Các tuyến đi bộ ngầm được nghiên cứu để nối Tràng Tiền, Nhà hát Lớn với khu vực lân cận. Điều này cho thấy định hướng phát triển đô thị ngầm không chỉ để “mở rộng diện tích sử dụng”, mà còn nhằm hỗ trợ hệ thống không gian công cộng và giao thông đi bộ trên mặt đất. Vấn đề là phải bảo đảm không biến tầng ngầm thành trung tâm thương mại khép kín tách rời đời sống đô thị bên trên.
Lợi ích cho người dân: ít xe mặt đất, nhiều không gian công cộng hơn
Nếu được triển khai hợp lý, giao thông ngầm Hà Nội quanh Hồ Hoàn Kiếm có thể thay đổi trải nghiệm thường ngày của cư dân và du khách. Mục tiêu được nêu rõ là tăng cường liên kết giữa không gian trên mặt đất với hệ thống không gian ngầm, đồng thời nâng cao khả năng tiếp cận các khu vực công cộng. Việc gộp metro, phố đi bộ ngầm, bãi đỗ xe và không gian sinh hoạt chung vào một hệ thống quanh hồ sẽ giúp người dân đi lại bằng phương tiện công cộng thuận tiện hơn, giảm nhu cầu dùng xe cá nhân trong lõi đô thị.
Theo cơ quan quản lý đường sắt đô thị, phát triển mạng lưới metro không chỉ để tăng năng lực vận tải hành khách công cộng mà còn nhằm giảm phương tiện cá nhân, giảm áp lực giao thông trên mặt đất và hình thành một mạng lưới vận tải hiện đại, tiện lợi. Nghiên cứu không gian ngầm khu vực hồ còn được định hướng để tăng kết nối giao thông công cộng, không gian đi bộ và các khu chức năng, đồng thời kiểm soát chặt giải pháp xây dựng để bảo vệ mặt nước, cảnh quan và các công trình có giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc. Nói cách khác, nếu thành công, người dân được hưởng lợi kép: thành phố bớt tắc đường mà vẫn giữ được linh hồn phố cổ.
Từ bản vẽ đến thực tế: Hà Nội cần tránh “đi quá nhanh dưới lòng đất”
Điểm tỉnh táo nhất trong toàn bộ câu chuyện là mọi thứ vẫn đang dừng ở mức lấy ý kiến. Từ ngày 7 đến 26/9, UBND phường Hoàn Kiếm phối hợp với UBND phường Cửa Nam tổ chức tham vấn cộng đồng về phương án điều chỉnh cục bộ quy hoạch khu vực Hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận. Sau khi hoàn tất quá trình lấy ý kiến, các phương án sẽ tiếp tục được nghiên cứu, chỉnh sửa và thực hiện theo trình tự thẩm định, phê duyệt. Chỉ khi được cụ thể hóa bằng quy hoạch chi tiết, dự án đầu tư và thiết kế kỹ thuật được cấp thẩm quyền chấp thuận, quy mô, chức năng và hướng tuyến hệ thống giao thông ngầm, kể cả tuyến phố đi bộ ngầm Hà Nội, mới được xác định chính thức.
Nhìn rộng hơn, việc bổ sung metro 2A vào Quy hoạch chung với tầm nhìn 100 năm cho thấy Hà Nội đang chọn phát triển đô thị ngầm như một trụ cột dài hạn. Nhưng phát triển đô thị ngầm trong khu vực có mật độ xây dựng cao và yêu cầu bảo tồn đặc biệt như Hồ Hoàn Kiếm phải dựa trên nghiên cứu kỹ địa chất, kết cấu, tổ chức thi công và tác động lên công trình hiện hữu. Nếu thành phố đặt minh bạch, khoa học và tính kế thừa giá trị lịch sử lên trước lợi ích ngắn hạn, phố đi bộ ngầm, metro 2A Hà Nội và hệ thống ga metro khu trung tâm sẽ là cú nhảy chất lượng. Ngược lại, vội vã “đi quá nhanh dưới lòng đất” có thể khiến Hà Nội mất nhiều hơn được.
