Khi bộ sách giáo khoa trở thành hành trình gian nan của phụ huynh
Sách giáo khoa khan hiếm là tình trạng các bộ sách phục vụ năm học mới thiếu đồng loạt ở nhiều khối lớp và địa phương, buộc phụ huynh phải đi gom từng cuốn lẻ, di chuyển hàng chục km vẫn không mua đủ, khiến việc chuẩn bị cho năm học mới 2026-2027 trở thành một cuộc chạy đua đầy áp lực thay vì là bước khởi đầu yên tâm cho con em. Sự khan hiếm này không phải hiện tượng lẻ tẻ mà đã lan rộng, từ Gia Lai đến Bắc Ninh, đụng trực diện vào những gia đình đang cố gắng bảo đảm tối thiểu là có sách cho con đến trường. Nó phơi bày một nghịch lý: chúng ta nói nhiều về đổi mới giáo dục, nhưng lại để những thứ cơ bản nhất như sách giáo khoa trở thành nỗi lo thường trực.
Ở Gia Lai, câu chuyện của anh Trần Quốc Bảo là hình ảnh điển hình: nhà ở xã Tuy Phước, cách trung tâm Quy Nhơn hơn 10 km, nhiều ngày liền anh đi hàng chục km qua nhiều nhà sách nhưng vẫn chưa đủ bộ sách giáo khoa lớp 6 cho con. Rốt cuộc, cả hành trình dài chỉ còn thiếu… một quyển toán nhưng anh vẫn không tìm được. Không ít phụ huynh khác cũng miệt mài đi 6–7 nhà sách, tốn 3–4 ngày, mà vẫn thiếu gần chục cuốn sách cho học sinh lớp 10. Những con số đó cho thấy: phụ huynh tìm sách đang phải đánh đổi thời gian, chi phí đi lại và cả sự bình tĩnh trước thềm năm học mới, chỉ để có được những thứ lẽ ra phải sẵn sàng trên kệ.
Từ Gia Lai đến Bắc Ninh: khan hiếm lan rộng và không đều
Điều đáng lo không phải chỉ là việc khó khăn mua sách ở một vài nơi, mà là cách tình trạng này lan rộng và diễn biến không đồng đều giữa các vùng. Tại Gia Lai, các nhà sách ghi nhận nguồn cung sách giáo khoa đứt quãng rõ từ giữa tháng 8, dù đầu mùa hè nhập sách tương đối ổn định. Các khối lớp 4, 5, 9, 10, 11 và 12 thiếu hụt nhiều, trong khi lớp 1 và 2 lại cơ bản đáp ứng nhu cầu. Sự lệch pha này khiến phụ huynh buộc phải chạy qua nhiều cửa hàng, gom từng đầu sách rải rác, thay vì mua trọn bộ một cách thuận tiện. Đây không còn là lỗi cá nhân của nhà sách mà là một biểu hiện của sự thiếu chuẩn xác trong dự báo và phân phối.
Ở Bắc Ninh, bức tranh còn rõ nét hơn: những ngày gần đây, các nhà sách trên đường Nguyễn Thị Lưu đông kín khách nhưng mặt hàng sách giáo khoa đều khan hiếm, khách gần như không thể mua đủ một bộ hoàn chỉnh. Bộ sách lớp 6 và lớp 10 được báo là không còn và không có nguồn hàng, sách bài tập tiểu học cũng hết sạch. Không chỉ khu vực đô thị, các xã miền núi cũng thiếu, buộc phụ huynh “nhặt được cuốn nào mua cuốn đó”, bỏ hẳn khái niệm mua đủ bộ. Trong khi đó, Công ty sách và thiết bị trường học Bắc Giang cho biết đã nhập 3,4 triệu bản và cung ứng 3,2 triệu bản nhưng vẫn chưa đáp ứng nhu cầu tăng đột biến. Câu chuyện cho thấy: cung đã tăng, nhưng vẫn không khớp với cầu, và người chịu thiệt đầu tiên là phụ huynh, học sinh.
Chuỗi cung ứng lỏng lẻo trong bối cảnh một bộ sách dùng chung
Nếu chỉ nhìn vào cảnh nhà sách đông đúc, nhiều người sẽ cho rằng đó là “cao điểm bình thường” trước khai giảng. Nhưng năm học mới 2026-2027 mang theo hàng loạt thay đổi cấu trúc, khiến chuỗi cung ứng sách giáo khoa vốn mong manh trở nên dễ tắc nghẽn. Cả nước dùng chung một bộ sách giáo khoa, dẫn tới việc cung ứng phải điều chỉnh theo quy trình đấu thầu in ấn mới của nhà xuất bản. Đồng thời, nhiều tỉnh, thành phố bổ sung số lượng sách để thực hiện chủ trương miễn phí sách giáo khoa cho học sinh, trong khi nhiều cơ sở giáo dục và gia đình không đăng ký mua từ cuối năm học 2025-2026 như thông lệ. Sự đảo chiều trong thói quen đặt mua khiến các nhà xuất bản dự trù lượng sách không sát nhu cầu thực tế.
Theo các đơn vị phân phối, tình trạng thiếu sách không chỉ xảy ra ở Bắc Ninh mà còn ở nhiều tỉnh, thành khác vì nhà xuất bản chưa kịp in và cung ứng. Tại Gia Lai, nhà sách cho biết do khan hiếm xảy ra tại nhiều địa phương, họ không thể nhập số lượng lớn như trước, buộc phải nhận hàng theo từng đợt nhỏ, khiến việc cung ứng gặp khó. Ở một số nơi, thời tiết xấu, lũ chia cắt giao thông càng làm chậm tiến độ chuyển sách về trường. Chuỗi cung ứng sách giáo khoa đang vận hành như một hệ thống chắp vá: phụ thuộc vào nhiều khâu nhưng thiếu cơ chế phối hợp chặt, dẫn tới việc sách nằm ở kho này, thiếu ở cửa hàng kia, còn phụ huynh thì phải “điền vào chỗ trống” bằng thời gian, công sức và lo lắng.
Gia đình gồng gánh áp lực và các giải pháp tình thế
Điều dễ thấy nhất từ khủng hoảng sách giáo khoa khan hiếm là việc phụ huynh tìm sách trở thành một trải nghiệm căng thẳng kéo dài. Nhiều gia đình đã cố gắng mua từ sớm nhưng vẫn không thể hoàn thiện bộ sách cho con. Không chỉ mất thời gian, họ còn đối mặt rủi ro sách giả khi một số đối tượng lợi dụng thị trường khan hiếm để tuồn sách sao chép trái phép, không rõ nguồn gốc, bị cơ quan chức năng phát hiện và khởi tố. Thay vì được tập trung chuẩn bị tâm lý và đồ dùng học tập cho con, họ phải căng ra kiểm tra từng cuốn, chọn kênh mua uy tín, nghe khuyến cáo chỉ nên mua tại nhà sách hoặc trang thương mại điện tử đáng tin.
Trước áp lực ấy, các địa phương buộc phải tung ra những giải pháp tình thế. Tại Gia Lai, tỉnh đã chi 42,2 tỉ đồng để mua 180.000 bộ sách giáo khoa cho học sinh nghèo, gia đình chính sách mượn. Ở Bắc Ninh, ngành giáo dục chỉ đạo trường học rà soát sách trong thư viện cho học sinh mượn, khuyến khích gia đình sử dụng lại sách cũ của người thân và duy trì phong trào “Góp sách tặng bạn” cho học sinh vùng khó khăn. Các công ty sách dự kiến đưa thêm hàng trăm nghìn bản sách về trường trong tuần đầu tháng 9/2026 để bù vào thiếu hụt. Những động thái đó cho thấy hệ thống đang cố gắng chữa cháy, nhưng cũng đồng thời thừa nhận một thực tế: chúng ta chưa có cơ chế bảo đảm mỗi học sinh có đủ sách đúng thời điểm, không phải trông chờ vào những cuộc huy động khẩn cấp.
Từ giải pháp tạm thời đến yêu cầu tái thiết hệ thống sách giáo khoa
Nhìn vào cách các cơ quan chức năng phản ứng, có thể thấy quyết tâm không để học sinh thiếu sách trước ngày khai giảng là có thật. Ngành giáo dục đang khẩn trương hoàn thiện hồ sơ, thủ tục lựa chọn nhà thầu sau khi quyết định phân bổ vốn được ban hành giữa tháng 8, nhằm sớm cung ứng sách cho học sinh. Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu nhà xuất bản phối hợp với địa phương cập nhật lại nhu cầu thực tế về sách giáo khoa cho năm học mới 2026-2027. Nhà xuất bản khẳng định sẽ bám sát thị trường, điều phối kịp thời. Nhưng nếu mọi thứ chỉ dừng ở việc “dự trù lại” mỗi khi có biến, chúng ta sẽ tiếp tục lặp lại vòng xoáy khan hiếm – bổ sung – lại khan hiếm.
Khủng hoảng sách giáo khoa lần này đặt ra yêu cầu tái thiết toàn diện cách quản lý và phân phối: cần minh bạch dữ liệu đặt mua của trường, kế hoạch bổ sung để miễn phí, năng lực in ấn của nhà xuất bản, và khả năng dự phòng cho các vùng khó khăn. Việc phụ thuộc quá nhiều vào đặt qua nhà trường khiến phụ huynh mua lẻ luôn ở thế bị động, trong khi khoảng 90% sách đặt qua trường ở Bắc Ninh đã được cung ứng tương đối thuận lợi. Nếu coi sách giáo khoa là hạ tầng thiết yếu của giáo dục, chúng ta phải đối xử với nó như điện, nước: không được phép tắc nghẽn vào cao điểm, không để người dân phải chạy xa hàng chục km chỉ để tìm một cuốn toán còn thiếu. Khi đó, việc chuẩn bị cho năm học mới 2026-2027 mới thực sự là khởi đầu bình yên cho học sinh, thay vì là cuộc chạy đua mệt mỏi của phụ huynh.
