Khan hiếm sách giáo khoa: Vấn đề không còn là chuyện “thiếu hàng cục bộ”
Tình trạng khan hiếm sách giáo khoa là hiện tượng nhiều đầu sách xuất bản đã có kế hoạch nhưng không đủ bản in để đáp ứng nhu cầu tăng đột biến của phụ huynh và học sinh ngay sát thềm năm học mới, dẫn đến cảnh xếp hàng, hết sách trên diện rộng và buộc nhiều gia đình phải xoay xở bằng các nguồn thay thế. Những ngày cuối tháng 8, khi năm học mới đang đến gần, nhu cầu mua sách giáo khoa tăng mạnh nhưng tại nhiều nhà sách, không ít đầu sách đã hết hàng. Nhiều phụ huynh ở TP.HCM và các tỉnh vẫn lo lắng vì chưa mua được sách, thậm chí phải xếp hàng dài mà vẫn có nguy cơ ra về tay trắng. Điều đáng nói là tình trạng thiếu không còn giới hạn ở vài điểm bán lẻ mà được ghi nhận trên diện rộng, chạm đến cả hệ thống trường học và các kênh phân phối chính thức. Đây không còn là chuyện “thiếu hàng cục bộ” mà là cảnh báo về một mắt xích dự báo – cung ứng đang có vấn đề.
Ba nguyên nhân chính: Dự báo sai, quy trình in ấn chậm và tâm lý chờ hỗ trợ
Nếu chỉ trách nhà sách hết hàng thì hơi đơn giản. Căn nguyên của khan hiếm sách giáo khoa năm nay là sự cộng hưởng của ba yếu tố. Thứ nhất, dự báo nhu cầu chưa chính xác: số lượng in dựa trên đăng ký ban đầu của sở và trường; khi số đăng ký thấp, nhà xuất bản buộc phải tính sản lượng in tương ứng để tránh tồn kho, đến khi nhu cầu tăng vọt sát ngày khai giảng thì trở tay không kịp. Thứ hai, quy trình in ấn không thể “bật công tắc là có sách”: đấu thầu, mua giấy, chọn nhà in, tổ chức in đều bị ràng buộc thủ tục; trong thời gian ngắn, rất khó tăng sản lượng lớn để bù thiếu. Thứ ba, tâm lý chờ chính sách hỗ trợ, miễn phí sách giáo khoa khiến nhiều phụ huynh trì hoãn đăng ký, dồn nhu cầu về phút cuối. Khi cộng thêm biến động số lượng học sinh ở những đô thị lớn trên 2 triệu học sinh như TP.HCM, hệ thống phát hành dễ dàng quá tải.
Bao giờ mới đủ sách? Mốc thời gian phụ huynh cần nắm
Thay vì chờ tin đồn, phụ huynh nên bám vào các mốc thời gian đã được cơ quan quản lý và nhà xuất bản công bố. Trước tình trạng khan hiếm sách giáo khoa, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu các đơn vị bảo đảm cung ứng đầy đủ sách cho các trường trước ngày 30-8, ưu tiên phối hợp trực tiếp giữa nhà trường và đơn vị cung ứng, hạn chế tối đa khâu trung gian. Về phía nhà xuất bản, đến ngày 25-8 đã có 225 triệu bản sách giáo khoa được đưa ra thị trường và dự kiến in bổ sung thêm khoảng 10 triệu bản đến ngày 6-9, tập trung cho những đầu sách còn ít và các địa phương thiếu sách lẻ. Ngoài ra, khoảng 8 triệu bản dự phòng cho thiên tai và phát sinh khác sẽ được nhập kho vào cuối tháng 9. Với các trường đặt sách trước 30-7, sách cơ bản đã về; những trường đặt sau 15-8 cần thêm 1–2 tuần để xuất kho, đóng bộ và chuyển đến nơi nhận. Câu nói đáng ghi nhớ ở đây là: “Nếu phụ huynh đăng ký qua nhà trường, sách sẽ được chuyển về trong vòng 1–2 tuần kể từ ngày trường gửi số lượng đặt hàng”.
Giải pháp thực tế: Sách cũ, sách điện tử và mượn sách thư viện
Trong bối cảnh khan hiếm sách giáo khoa, điều nên làm không phải là hoảng hốt, mà là linh hoạt dùng những giải pháp thay thế đang có. Với sách cũ năm học mới, bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” đã mua từ năm trước vẫn có thể tiếp tục sử dụng; các sách giáo khoa cùng tên in trước năm 2026 được dùng làm tài liệu tham khảo để tiết kiệm và tránh lãng phí. Đây là lựa chọn hợp lý trong khi chờ bản in mới, nhất là với các gia đình có nhiều con học nối tiếp. Về sách điện tử học sinh có thể dùng, bản PDF của sách giáo khoa in mới năm 2026 cùng nội dung cập nhật cho những sách in trước đó đã được đăng tải trực tuyến, giáo viên, phụ huynh, học sinh được truy cập, khai thác miễn phí. Song song đó, chính sách cho học sinh mượn sách thư viện thay vì cấp đồng loạt đang được triển khai, các trường phải khảo sát nhu cầu mượn, rà soát số sách có thể tái sử dụng rồi mới xác định số lượng cần bổ sung. Theo quy định, sách giáo khoa phải được nhập kho thư viện và các cơ sở giáo dục chậm nhất vào ngày 15-6 hằng năm – nếu thực hiện nghiêm, việc mượn sách từ thư viện trường sẽ là “phao cứu sinh” bền vững hơn cả việc lao đi mua sách mới.
Phụ huynh cần thay đổi chiến lược chuẩn bị năm học
Từ câu chuyện khan hiếm sách giáo khoa, rõ ràng phụ huynh không thể tiếp tục thói quen chờ đến cuối tháng 8 mới lo chuẩn bị năm học 2026-2027. Việc dồn hết áp lực vào vài tuần trước khai giảng khiến hệ thống cung ứng “nghẹt thở”, còn gia đình thì mệt mỏi xếp hàng, săn sách. Một chiến lược hợp lý hơn là: đăng ký sách qua nhà trường ngay khi được thông báo; chủ động hỏi sớm về chính sách mượn sách thư viện và các bộ sách có thể tái sử dụng; tận dụng sách cũ trong gia đình và cộng đồng thay vì “mặc định phải mua mới”. Với sách điện tử học sinh, phụ huynh có thể in tạm từng chương quan trọng hoặc cho con dùng bản PDF trong thời gian chờ sách giấy. Về lâu dài, các địa phương buộc phải nâng chất lượng khâu dự báo nhu cầu và lập kế hoạch đến hạn 30-10 hằng năm như quy định, nếu không, khan hiếm sách giáo khoa sẽ tiếp tục lặp lại. Còn hiện tại, chọn bình tĩnh, linh hoạt và chủ động luôn tốt hơn đứng xếp hàng trong bực bội.
