Miễn phí sách giáo khoa là gì và vì sao Nghệ An, Hải Phòng đi trước?
Miễn phí sách giáo khoa là chính sách giáo dục trong đó Nhà nước dùng ngân sách mua sách, đưa vào thư viện dùng chung để học sinh và giáo viên được mượn miễn phí trong năm học, sau đó hoàn trả để tái sử dụng cho các khóa sau, giảm gánh nặng chi phí và thu hẹp khoảng cách tiếp cận giáo dục. Theo Nghị quyết 71, đến năm học 2029-2030, học sinh cả nước sẽ được miễn phí sách giáo khoa. Nhưng một số địa phương không chờ tới mốc quốc gia. Nghệ An tuy là tỉnh còn nhiều khó khăn nhưng chọn đi trước với nhóm học sinh diện ưu tiên, coi đây là bước đệm quan trọng của chính sách giáo dục 2026 dành cho người yếu thế. Hải Phòng lại chọn phương án bao phủ toàn bộ học sinh, song lùi một năm để tránh lãng phí ngân sách.
Nghệ An: Tập trung vào học sinh diện ưu tiên, đi ít nhưng chắc
Điểm đáng chú ý nhất ở Nghệ An là quyết định ưu tiên đúng đối tượng thay vì trải mỏng nguồn lực. Sở GD&ĐT xây dựng 3 phương án nhưng cuối cùng đề xuất miễn phí sách giáo khoa cho học sinh diện ưu tiên, chính sách và vùng khó khăn. Đây là lựa chọn mang tính “đặt đúng chỗ từng đồng ngân sách”. Có 216.697 học sinh từ lớp 1 đến 12 thuộc địa bàn biên giới, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, học sinh gia đình chính sách, mồ côi, khuyết tật, hộ nghèo, cận nghèo và gia đình có hoàn cảnh khó khăn được miễn phí sách giáo khoa. Tổng kinh phí cho nhóm này là hơn 42 tỷ đồng. Theo Sở GD&ĐT, tập trung vào học sinh diện ưu tiên giúp đảm bảo việc tiếp nhận, phân bổ sách đạt tính khả thi 100% trước ngày khai giảng, không tạo áp lực tài chính đột biến cho tỉnh.
Hải Phòng: Bao phủ 100% nhưng cần thêm thời gian
Trái với cách đi “khoanh vùng” của Nghệ An, Hải Phòng chọn mục tiêu rộng hơn: miễn phí sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh phổ thông từ năm học 2027-2028, sớm hơn 2 năm so với lộ trình cả nước. Đây là tham vọng đáng chú ý nhưng không thể làm ngay bởi hai nút thắt: thủ tục mua sắm tập trung và lịch tuyển sinh, nhất là với lớp 10. Thành phố thừa nhận nếu mua sách từ tháng 6-7 khi học sinh chưa chọn xong tổ hợp môn, nguy cơ dư thừa và lãng phí tài sản công là rất cao. Dự kiến, kinh phí trang bị ban đầu để đáp ứng nhu cầu sách giáo khoa miễn phí cho 100% học sinh và giáo viên lên tới 241,517 tỷ đồng. Mỗi học sinh sẽ được mượn một bộ sách đầy đủ, giáo viên cũng có trọn bộ theo cấp học môn mình phụ trách. Lộ trình này cho thấy Hải Phòng chọn cách đi “chậm một nhịp để đi xa hơn”, hạn chế rủi ro ngân sách nhưng vẫn giữ cam kết bao phủ rộng.
Tác động thực tế: Gỡ gánh nặng cho gia đình khó khăn nhưng không phải là “cây đũa thần”
Với phụ huynh, điều quan trọng nhất là tác động vào túi tiền. Giá sách giáo khoa từ lớp 1 đến 12 hiện dao động 155.000–284.000 đồng/bộ. Với các hộ nghèo, cận nghèo, việc mua sách cho 2–3 con mỗi năm là khoản chi không nhỏ. Khi hơn 208.000 học sinh diện ưu tiên ở Nghệ An được mượn, sử dụng sách giáo khoa miễn phí, nhiều gia đình vùng sâu, vùng dân tộc sẽ bớt cảnh “xoay xở từng bộ sách cũ” cho con đến lớp. Theo một hiệu trưởng trường dân tộc bán trú, chính sách này còn giảm áp lực cho nhà trường trong việc đi xin hỗ trợ sách và động viên học sinh trở lại trường. Tuy vậy, miễn phí sách giáo khoa không tự động giải quyết chuyện bỏ học, chất lượng dạy – học hay thiếu giáo viên. Đây là bước giảm chi phí rào cản, nhưng muốn con đường học tập thông suốt, vẫn cần song hành chính sách hỗ trợ học sinh khó khăn về ăn, ở, đi lại và môi trường học tập.
Phụ huynh cần chuẩn bị gì và bức tranh toàn quốc trong vài năm tới
Về phía gia đình, câu hỏi thực tế là: làm sao để con mình được hưởng chính sách miễn phí sách giáo khoa nếu thuộc học sinh diện ưu tiên. Danh mục đối tượng đã khá rõ: con em thương binh, liệt sĩ, trẻ mồ côi không nơi nương tựa, hộ nghèo, cận nghèo, học sinh khuyết tật, học sinh thường trú tại vùng khó khăn, học sinh trường nội trú và những em có hoàn cảnh đặc biệt khác. Phụ huynh cần chủ động liên hệ nhà trường, chuẩn bị đầy đủ giấy tờ chứng minh để tránh bị bỏ sót. Đồng thời, phải nhắc con giữ gìn sách vì sách mượn thư viện, nếu làm mất hoặc hư hỏng, các em có thể phải đền bù bằng tiền hoặc hiện vật. Ở tầm quốc gia, từ nay đến năm 2030, nhiều địa phương khác sẽ lần lượt tham gia mô hình thư viện dùng chung miễn phí sách giáo khoa. Nghệ An và Hải Phòng chỉ là những người đi trước. Điều phụ huynh nên kỳ vọng không phải là “xóa sạch” mọi chi phí giáo dục, mà là một hệ thống chính sách giáo dục 2026 trở đi biết ưu tiên đúng chỗ, bảo vệ học sinh khó khăn và tạo cơ hội học tập công bằng hơn.
