Chính sách mượn sách giáo khoa miễn phí: Bản chất và tác động chính
Chính sách mượn sách giáo khoa miễn phí tại TP.HCM là chương trình mà toàn bộ học sinh từ lớp 1 đến 12, ở cả trường công lập và ngoài công lập, được mượn sách giáo khoa phổ thông từ thư viện nhà trường mà không phải trả bất kỳ khoản phí nào liên quan đến việc sử dụng sách, đi kèm nghĩa vụ hoàn trả và bảo quản sách đúng quy định. Đây không chỉ là một biện pháp hỗ trợ chi phí học tập, mà còn là bước chuyển quan trọng từ thói quen “mua sách mới mỗi năm” sang văn hóa sử dụng chung và tái sử dụng tài sản công. Điểm đáng chú ý là, bắt đầu từ năm học tới, toàn bộ học sinh phổ thông từ trường công lập đến tư thục tại thành phố sẽ không phải mua sách giáo khoa mới; các em được hỗ trợ mượn sách miễn phí từ thư viện, với hơn 2,5 triệu học sinh hưởng lợi trực tiếp. Thành phố dự kiến bố trí nguồn lực lớn để triển khai, cho thấy đây là một quyết định mang tính ưu tiên chứ không phải thử nghiệm nhỏ lẻ. Về góc độ phụ huynh, chính sách này có thể xóa đi khoản chi đáng kể mỗi năm cho sách giáo khoa, nhưng đồng thời kéo theo trách nhiệm rõ ràng hơn trong việc dạy con ý thức giữ gìn sách – điều trước nay thường bị xem nhẹ.
Lộ trình triển khai từ năm học 2026-2027: Mượn theo nhu cầu, tiến tới bao phủ toàn bộ
Từ năm học 2026-2027, TP.HCM triển khai mượn sách giáo khoa miễn phí theo nhu cầu mượn sách thực tế của phụ huynh và học sinh, mục tiêu rõ ràng là tiết kiệm và tránh lãng phí. Nói cách khác, nhà trường không phát sách tràn lan theo số lượng học sinh ghi danh, mà dựa trên đăng ký cụ thể: em nào cần mượn thì được cấp, em nào đã có sách riêng sẽ không nhận thêm. Cách làm này hợp lý vì vừa giảm chi phí ngân sách, vừa tránh tình trạng sách nằm im trên kệ. Theo kế hoạch, năm học 2027-2028 và 2028-2029, các cơ sở giáo dục tiếp tục khảo sát nhu cầu mượn sách giáo khoa, rà soát số lượng sách hiện có để tái sử dụng, đồng thời dự báo nhu cầu bổ sung, tiến tới hoàn thành việc miễn phí sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh theo quy định tại Nghị định 271/2026/NĐ-CP. Hằng năm, các trường phải thống kê số học sinh, số sách trong thư viện, lập danh mục cần mua hoặc bổ sung và báo cáo cho Sở Giáo dục và Đào tạo, UBND cấp địa phương. Quy trình nghe có vẻ hành chính, nhưng nếu được thực hiện nghiêm túc, nó là nền tảng để hệ thống mượn sách vận hành ổn định, không bị thiếu – thừa sách cục bộ.
Quy trình đăng ký mượn, mượn – trả và trách nhiệm bảo quản sách
Về thực tế, nhiều trường ở TP.HCM đã bắt đầu cho học sinh đăng ký mượn sách giáo khoa theo nhu cầu, ưu tiên sử dụng những cuốn sách còn tốt tại thư viện trước khi mua bổ sung. Một số trường THPT tổ chức khảo sát ngay trong ngày tựu trường: phân loại học sinh đã tự mua sách, học sinh nhờ trường mua và học sinh có nhu cầu mượn. Danh sách đăng ký mượn được lập, gửi lên Sở Giáo dục và Đào tạo để cấp sách về trường phát cho học sinh. Quy trình mượn sách khá rõ: học sinh nhận sách tại thư viện vào đầu năm học hoặc đầu mỗi học kỳ và nhà trường phải hoàn thành bàn giao chậm nhất 15 ngày trước ngày khai giảng. Học sinh có nghĩa vụ hoàn trả đầy đủ bộ sách đã mượn trong thời hạn không quá 15 ngày làm việc kể từ ngày kết thúc năm học, hoặc trước khi hoàn tất thủ tục chuyển trường, thôi học. Trong thời gian mượn, các em phải tuân thủ quy định bảo quản sách: giữ sách sạch, khô, nguyên vẹn, không viết, vẽ bằng bút mực hay bút dạ, không xé trang, không làm biến dạng sách. Đây là thay đổi không nhỏ đối với thói quen "viết đầy vở, vẽ kín sách" của nhiều học sinh phổ thông hiện nay, nên phụ huynh cần giải thích cho con ngay từ đầu năm.
Không phí đặt cọc, nhưng có bồi thường khi làm hư hỏng: Phụ huynh cần lưu ý gì?
Một điểm tích cực của chính sách sách giáo khoa mới là TP.HCM nghiêm cấm hoàn toàn việc thu các khoản phí trái quy định liên quan đến sử dụng sách giáo khoa, bao gồm phí đặt cọc, phí bảo quản hoặc các loại phí dịch vụ thư viện khác. Nhiều trường đã khẳng định không thu phí đặt cọc, phí bảo quản hay bất kỳ khoản bắt buộc nào khi học sinh mượn sách, đúng tinh thần miễn phí mượn sách giáo khoa. Điều này giúp phụ huynh yên tâm vì lời hứa "miễn phí" không bị biến dạng thành các khoản thu phụ. Tuy vậy, miễn phí không đồng nghĩa với vô trách nhiệm. Nếu học sinh làm hư hỏng hoặc mất sách do nguyên nhân chủ quan, phụ huynh phải bồi thường bằng hiện vật hoặc tiền mặt theo đúng tỷ lệ giảm trừ giá trị sử dụng còn lại, từ 20% đến 80% tùy mức độ hư hại. Đây là cơ chế hợp lý để bảo đảm nguồn sách trong thư viện luôn ở trạng thái có thể sử dụng lại cho khóa sau. Với phụ huynh, thông điệp cần nói rõ với con: sách mượn vẫn là tài sản công, làm hỏng phải chịu trách nhiệm. Tốt hơn hết là hướng dẫn các em bọc sách, giữ sách ở nơi khô ráo, không mang sách chơi ngoài trời, không dùng sách như đồ chơi – những thói quen đơn giản nhưng giảm đáng kể nguy cơ phải bồi thường.
Vai trò của trường học và Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam trong bảo đảm nguồn sách
Để chính sách mượn sách giáo khoa miễn phí vận hành được, không thể chỉ trông chờ vào ngân sách; hệ thống cung ứng và điều phối sách phải linh hoạt. Trên địa bàn TP.HCM hiện đã có hàng chục triệu bản sách giáo khoa đến tay phụ huynh, học sinh và nhà trường, trong khi Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã in và phát hành hàng trăm triệu bản sách giáo khoa, sách bài tập, sách tham khảo trên phạm vi rộng, và đang tiếp tục in bổ sung thêm hàng triệu bản để đáp ứng nhu cầu các địa phương. Đồng thời, đơn vị này điều chuyển sách giữa các nơi để cân đối theo nhu cầu thực tế. Ở cấp trường, các cơ sở giáo dục được yêu cầu ưu tiên sử dụng tối đa số sách hiện có hoặc luân chuyển từ thư viện các trường cùng cấp trước khi đề xuất mua mới, thông qua cơ chế liên thông thư viện. Ngân sách nhà nước bố trí kinh phí mua sắm bổ sung hằng năm để thay thế sách hư hỏng do hao mòn tự nhiên và dự phòng trường hợp số lượng học sinh tăng đột biến, nhưng mức cấp bù không vượt quá 10% tổng số sách đang sử dụng. Về bản chất, đây là nỗ lực hình thành một "vòng đời" sách giáo khoa bền vững: sách được dùng nhiều năm, được điều chuyển từ nơi thừa sang nơi thiếu, và chỉ mua mới phần cần thiết. Nếu trường và phụ huynh cùng tôn trọng vòng đời đó, chính sách không chỉ giúp giảm chi phí mà còn góp phần xây dựng thói quen tiêu dùng tiết kiệm, có trách nhiệm cho thế hệ học sinh TP.HCM.
