Chính sách mượn sách giáo khoa miễn phí: Ý nghĩa và điểm mấu chốt
Chính sách mượn sách giáo khoa miễn phí tại TP.HCM là chủ trương cho phép học sinh mượn trọn bộ sách giáo khoa từ thư viện nhà trường theo hình thức mượn - trả, không thu tiền đặt cọc hay phí bảo quản, nhằm giảm chi phí cho phụ huynh và tận dụng tối đa sách hiện có thông qua tái sử dụng có kiểm soát.
Điểm then chốt không phải là “miễn phí” mà là “mượn sách giáo khoa miễn phí đi kèm trách nhiệm”. Thành phố dự kiến chi khoảng 288 tỉ đồng để bảo đảm sách cho 100% học sinh diện khó khăn và tất cả học sinh có nhu cầu đăng ký mượn theo hình thức mượn - trả. Đây là khoản đầu tư công lớn, nên mỗi cuốn sách trở thành tài sản chung, không phải đồ dùng cá nhân muốn sử dụng thế nào cũng được. Từ góc nhìn phụ huynh, chính sách sách giáo khoa này giúp giảm áp lực tài chính đầu năm học, nhưng nếu học sinh TP.HCM không tuân thủ quy tắc bảo quản sách, hệ thống sẽ nhanh chóng quá tải vì sách hư hỏng, thiếu hụt.
Không đặt cọc, không phí ẩn: Lợi ích đi kèm kỷ luật
Một thay đổi tích cực là các trường ở TP.HCM bị cấm thu tiền đặt cọc, phí bảo quản hay bất cứ khoản phí thư viện “lạ” nào khi học sinh mượn sách giáo khoa. Điều này chấm dứt tình trạng phụ huynh phải nộp thêm tiền mới được mượn sách, đúng tinh thần miễn phí và công bằng của chính sách sách giáo khoa mới.
Tuy nhiên, “miễn phí đầu vào” không đồng nghĩa vô trách nhiệm đầu ra. Mỗi học sinh được mượn một bộ sách trọn vẹn cho cả năm học hoặc từng học kỳ, và phải trả lại đúng hạn cho thư viện. Trong thời gian mượn, nếu làm mất hoặc làm hư hỏng sách vì nguyên nhân chủ quan, học sinh hoặc cha mẹ, người giám hộ phải bồi hoàn. Chính sách này công bằng: Nhà nước không thu tiền đặt cọc, nhưng cũng không “bao luôn” mọi hành vi sử dụng cẩu thả. Ai dùng không giữ, người đó phải chịu trách nhiệm tài chính.
Quy tắc bảo quản sách: Không chỉ là phép lịch sự, mà là nghĩa vụ
Nếu coi bộ sách mượn là tài sản công, thì quy tắc bảo quản sách không còn là lời khuyên mà là nghĩa vụ rõ ràng. Học sinh được yêu cầu không viết, vẽ, gạch bút mực, không xé trang, không làm biến dạng sách, giữ sách sạch, khô, nguyên vẹn trong suốt thời gian mượn. Trường THCS Vĩnh Tân, chẳng hạn, nhấn mạnh học sinh phải giữ sách sạch, nguyên vẹn và trả đúng thời hạn – một chuẩn mực tối thiểu nếu muốn duy trì hệ thống mượn sách giáo khoa miễn phí dài hạn.
Đây là điểm nhiều phụ huynh cần nhìn nhận nghiêm túc. Nếu trước đây sách giáo khoa là “của nhà mình”, trẻ có thể tùy ý ghi chú, vẽ vời, thì bây giờ mọi thói quen đó phải điều chỉnh. Các trường phổ thông cũng có trách nhiệm phổ biến đầy đủ quy tắc bảo quản sách tới giáo viên, học sinh và cha mẹ. Càng nhiều cuốn sách được giữ ở tình trạng tốt, thư viện càng đủ khả năng đáp ứng nhu cầu mượn, giảm áp lực mua mới từ ngân sách. Ngược lại, coi thường các quy định này sẽ biến chính sách tiết kiệm thành một cuộc đua bù đắp sách hỏng không hồi kết.
Giải bài toán thiếu – thừa: Trường và nhà xuất bản cùng phải “chạy”
Một nghịch lý hiện nay là tổng nguồn cung sách giáo khoa trên địa bàn đã vượt kế hoạch, nhưng vẫn xuất hiện nơi thừa, nơi thiếu. Theo số liệu cung cấp, đến ngày 24-8 đã có 25,5 triệu bản sách giáo khoa được cung ứng tại TP.HCM, đạt 102% so với kế hoạch 25,1 triệu bản. Vấn đề không nằm ở sản lượng, mà ở cơ cấu từng đầu sách và cách phân phối cho đúng nơi, đúng thời điểm. Sở giáo dục đã đề nghị nhà xuất bản điều phối, bổ sung kịp thời những đầu sách còn thiếu và tăng cung ứng trực tiếp cho các cơ sở giáo dục.
Ở cấp trường, nhiều đơn vị đã khởi động khảo sát nhu cầu từ rất sớm: phân nhóm học sinh tự mua sách, học sinh nhờ trường mua, và học sinh đăng ký mượn. Thư viện được yêu cầu kiểm kê, phân loại sách: sách còn dùng được, sách cần sửa, sách không thể phục vụ; chỉ sau khi trừ đi số sách còn dùng được, trường mới xác định số lượng mua bổ sung. Cách làm này cho thấy một triết lý đúng: mượn sách giáo khoa miễn phí phải gắn với tiết kiệm và tránh lãng phí, không phải là “mua mới cho an tâm”.
Không mượn thì sao? Lựa chọn mua sách vẫn được bảo đảm
Một điểm thường bị hiểu nhầm là chính sách mới bắt buộc tất cả học sinh TP.HCM phải mượn sách. Thực tế, học sinh không có nhu cầu mượn sách giáo khoa vẫn có thể chọn mua, và các trường có trách nhiệm rà soát, nắm nhu cầu mua sách của phụ huynh, học sinh để hỗ trợ. Khi có nhu cầu, nhà trường phối hợp với nhà xuất bản và đơn vị phát hành để phụ huynh mua đúng, đủ bộ sách, bảo đảm có sách trước khi bước vào năm học mới.
Điều quan trọng là dù mượn hay mua, nhu cầu về số lượng sách giáo khoa của học sinh không thay đổi. Sự khác biệt chỉ nằm ở phương thức tổ chức và nguồn chi trả: ngân sách nhà nước chi để tổ chức cho học sinh mượn, hoặc gia đình tự bỏ tiền mua. Ở cả hai kịch bản, vai trò của nhà trường là “điều phối viên”: vừa lập dự toán, mua sắm, tiếp nhận, quản lý, cho mượn, thu hồi và bảo quản sách, vừa là cầu nối để phụ huynh nào muốn sở hữu sách riêng vẫn được hỗ trợ. Chính sách sách giáo khoa mới chỉ thực sự thành công khi cả hai nhóm – người mượn và người mua – đều cảm thấy được phục vụ công bằng và thuận tiện.
