Mạng lưới chuyên gia Việt Nam: Từ ý tưởng chính sách đến yêu cầu chiến lược
Mạng lưới chuyên gia Việt Nam toàn cầu là tập hợp có tổ chức các nhà khoa học, doanh nhân, kỹ sư và trí thức người Việt ở trong và ngoài nước, được kết nối với cơ quan nhà nước, trường đại học và doanh nghiệp để chuyển giao tri thức, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế phục vụ phát triển quốc gia. Đây không phải câu chuyện ngoại giao mềm, mà là chiến lược động cơ tăng trưởng trong kỷ nguyên khoa học và đổi mới sáng tạo. Nếu mạng lưới này chỉ dừng lại ở những cuộc gặp gỡ hữu nghị, nó sẽ lãng phí nguồn lực trí tuệ hiếm có; nhưng khi được thiết kế như một hệ thống sản xuất tri thức, nó có thể thay đổi quỹ đạo phát triển của cả nền kinh tế. Mạng lưới Đổi mới sáng tạo và chuyên gia Việt Nam do Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) bảo trợ thành lập từ năm 2019, nhằm cụ thể hóa chủ trương thu hút và trọng dụng nhân tài, phát huy nguồn lực trí tuệ người Việt Nam trên toàn cầu phục vụ phát triển đất nước. Sau hơn 6 năm, mạng lưới này đã có 15 mạng lưới thành viên tại 22 quốc gia và vùng lãnh thổ, gồm 10 mạng lưới ở nước ngoài và 5 mạng lưới trong các ngành công nghệ chiến lược, quy tụ hơn 2.000 chuyên gia, trí thức, nhà khoa học và nhà quản lý cấp cao. Con số đó cho thấy tiềm năng, nhưng cũng đặt câu hỏi: chúng ta đã thực sự dùng được hết năng lượng tri thức ấy cho những bài toán lớn của quốc gia hay chưa?
Thông điệp từ Quốc hội: Nâng kết nối diaspora lên một tầm mức mới
Điểm khác biệt của giai đoạn hiện nay là vai trò của mạng lưới chuyên gia Việt Nam không còn được nhìn nhận như hoạt động phong trào, mà như hạ tầng chiến lược của nền kinh tế tri thức. Thứ trưởng Bộ Tài chính Trần Quốc Phương nhấn mạnh: trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia, việc huy động hiệu quả nguồn lực trí tuệ người Việt Nam ở nước ngoài có ý nghĩa ngày càng quan trọng. Nói cách khác, nếu không kết nối người Việt nước ngoài vào những bài toán phát triển cụ thể, Việt Nam sẽ bỏ lỡ chính động cơ của thời đại. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đi xa hơn khi yêu cầu nâng việc kết nối đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài lên một tầm mức mới, thực chất hơn, hướng mạnh vào những nhiệm vụ phát triển của đất nước. Đây là thay đổi tư duy quan trọng: từ coi chuyên gia diaspora là lực lượng "ủng hộ" bên lề, sang coi họ là đối tác đồng thiết kế chính sách, chương trình và dự án. Quốc hội cũng cam kết tiếp tục đồng hành trong hoàn thiện thể chế, tạo môi trường thuận lợi để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phát triển, đồng thời giám sát việc thực thi chính sách để chuyển hóa các nguồn lực tri thức thành năng lực công nghệ, năng suất và sức cạnh tranh quốc gia.
VINK tại Hàn Quốc: Mô hình hợp tác khoa học quốc tế có tính thực tiễn
Nếu muốn biết mạng lưới chuyên gia diaspora có thể làm gì hơn ngoài hội thảo và tham quan, hãy nhìn vào VINK – Mạng lưới Đổi mới sáng tạo và chuyên gia Việt Nam tại Hàn Quốc. Trong thời gian qua, VINK tích cực kết nối nguồn lực đổi mới sáng tạo giữa Việt Nam và Hàn Quốc, tập trung vào các lĩnh vực công nghệ chiến lược như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, robot, UAV, năng lượng sạch và đô thị thông minh. Đây là những lĩnh vực có khả năng quyết định vị thế công nghệ của Việt Nam, vì vậy việc chọn đúng "mặt trận" đã là bước đi chiến lược. Mạng lưới VINK đã phối hợp với các cơ sở đào tạo, tổ chức hỗ trợ đổi mới sáng tạo của hai nước triển khai Chương trình trao đổi hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam – Hàn Quốc; thúc đẩy hợp tác giữa Đà Nẵng và Ulsan; hỗ trợ sinh viên, nhà nghiên cứu, doanh nhân trẻ và doanh nghiệp khởi nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường, công nghệ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Hàn Quốc. GS.TS Nguyễn Quang Phước, Chủ tịch VINK, khẳng định mạng lưới sẽ tiếp tục phát huy vai trò cầu nối, tập hợp chuyên gia và doanh nhân Việt Nam tại Hàn Quốc, đưa tri thức, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế đóng góp thiết thực cho phát triển đất nước. Đó là tuyên bố cho thấy VINK đang chuyển từ "cộng đồng" sang "tổ chức sản xuất tri thức".
Tổ chức nguồn lực trí tuệ: NIC và các sáng kiến địa phương kiểu Nghệ An
Một mạng lưới chuyên gia Việt Nam muốn tránh rơi vào tình trạng "nhiều họp, ít kết quả" phải có tổ chức trung tâm đủ năng lực điều phối. NIC đang được giao vai trò đó. Theo lãnh đạo NIC, cơ quan này tập trung phát triển các mạng lưới chuyên gia trong những lĩnh vực công nghệ chiến lược như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử, an ninh mạng, hàng không – vũ trụ và UAV; đồng thời tăng cường kết nối chuyên gia trong và ngoài nước với doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các cơ quan trung ương, địa phương. Quan trọng hơn, NIC đang chuyển mạnh từ "kết nối nguồn lực" sang "tổ chức nguồn lực" để cùng giải quyết các bài toán thực tiễn của đất nước, hình thành các nhóm chuyên gia, chương trình hợp tác và dự án cụ thể, góp phần đưa tri thức, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế vào quá trình phát triển Việt Nam. Ở cấp địa phương, logic "kết nối – tích lũy – quay về" cũng xuất hiện trong cộng đồng doanh nghiệp. Tại Hà Nội, Ban Chấp hành lâm thời đang chuẩn bị thành lập Hiệp hội Doanh nghiệp Nghệ An, một tổ chức trực thuộc Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, nhằm tập hợp và kết nối các doanh nghiệp Nghệ An đang hoạt động ở thủ đô. Mục tiêu không chỉ là hỗ trợ nhau phát triển tại Hà Nội, mà còn hướng nguồn lực tích lũy – vốn, công nghệ, tri thức, kinh nghiệm quản trị, khả năng tiếp cận thị trường – quay về đóng góp cho quê hương Nghệ An. Đáng chú ý, Ban Chấp hành lâm thời đã phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng nhóm, xác định người chịu trách nhiệm, sản phẩm và thời hạn, với nỗ lực hoàn thiện điều lệ, quy chế hoạt động, nhân sự và chương trình hoạt động để kịp tổ chức lễ ra mắt vào tháng 10-2026. Đây chính là tư duy "tổ chức nguồn lực" ở quy mô tỉnh, phản chiếu cách NIC làm ở tầm quốc gia.
Từ kết nối đến chuyển giao: Điều Việt Nam phải làm ngay
Khi Chủ tịch Quốc hội yêu cầu nâng tầm kết nối đội ngũ chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài, vấn đề không còn là "có kết nối hay không" mà là kết nối để làm gì, với ai và ra sản phẩm nào. Buổi làm việc với NIC và VINK cho thấy một hướng đi cụ thể: hình thành nhóm chuyên gia theo từng lĩnh vực công nghệ chiến lược, gắn với nhiệm vụ, chương trình, dự án rõ ràng; tăng cường chia sẻ, chuyển giao tri thức và kinh nghiệm quốc tế, nhất là kinh nghiệm của Hàn Quốc trong phát triển, làm chủ và thương mại hóa công nghệ. Nếu làm đến nơi đến chốn, kết nối chuyên gia nước ngoài sẽ không chỉ tạo cơ hội chuyển giao công nghệ và kiến thức về Việt Nam, mà còn nâng năng lực thiết kế sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh cạnh tranh toàn cầu. Điều cần thiết lúc này là ba bước: (1) coi mạng lưới chuyên gia diaspora là một phần của hạ tầng đổi mới sáng tạo quốc gia, chứ không phải hoạt động bên lề; (2) trao cho NIC và các mạng lưới như VINK thẩm quyền và nguồn lực để tổ chức những nhiệm vụ cụ thể gắn với nhu cầu bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp; (3) mở rộng mô hình kết nối – quay về như Hiệp hội Doanh nghiệp Nghệ An tại Hà Nội sang các cộng đồng địa phương khác. Nếu làm được, Việt Nam sẽ biến "kết nối người Việt nước ngoài" từ khẩu hiệu thành động lực thực sự của hợp tác khoa học quốc tế và đổi mới sáng tạo, đưa tri thức về quê hương theo cách có thể đo đếm qua sản phẩm, công nghệ và năng suất.
