Cao tốc Tây Nguyên: từ “vùng trũng hạ tầng” thành hành lang tài chính mới
Cao tốc Tây Nguyên là hệ thống các tuyến đường bộ cao tốc kết nối Lâm Đồng, Gia Lai và các tỉnh lân cận với các trung tâm kinh tế lớn, được đầu tư bằng mô hình PPP và vốn tín dụng dài hạn để vừa cải thiện năng lực vận tải, vừa mở ra không gian phát triển vùng Tây Nguyên thông qua liên kết hạ tầng, thương mại và dịch vụ logistics. Việc ký kết hợp đồng tín dụng cho Dự án BOT Bảo Lộc – Liên Khương giữa Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) – Chi nhánh Lâm Đồng và doanh nghiệp dự án vào ngày 11/8 cho thấy Tây Nguyên không còn là điểm cuối của mạng lưới giao thông, mà đang trở thành điểm đến của dòng vốn tài chính hạ tầng quy mô lớn. Đây là bước ngoặt mang tính chiến lược, báo hiệu sự dịch chuyển của các nhà đầu tư và định chế tài chính về khu vực vốn lâu nay bị xem là khó thu hút vốn.
Dự án Bảo Lộc – Liên Khương: cấu trúc vốn nói lên tham vọng
Dự án Bảo Lộc Liên Khương là câu trả lời rõ ràng nhất cho câu hỏi: vốn đâu để Tây Nguyên có cao tốc. Giai đoạn 1 có tổng mức đầu tư khoảng 17.718 tỷ đồng, trong đó ngân sách Nhà nước chiếm khoảng 7.761 tỷ đồng, tương đương 43,8%. Phần còn lại được giao cho khu vực tư nhân và các nguồn vốn tín dụng dài hạn gánh vác. Theo hợp đồng tín dụng, VDB cấp khoản vay tối đa 4.978 tỷ đồng từ nguồn tín dụng đầu tư của Nhà nước cho Công ty CP BOT cao tốc Bảo Lộc – Liên Khương. Đáng chú ý, T&T Group nắm tới 60% vốn doanh nghiệp dự án, bên cạnh FUTA Group và Phương Thành với tỷ lệ lần lượt 25% và 15%. Cấu trúc vốn này cho thấy Nhà nước không làm thay thị trường, mà chọn vai trò “mồi vốn” để kéo theo các tập đoàn tư nhân, biến cao tốc thành tài sản dài hạn hấp dẫn chứ không chỉ là công trình công ích.
Pleiku – Lệ Thanh: Gia Lai thí điểm tăng tốc hạ tầng sớm hơn quy hoạch
Ở Gia Lai, dự án đường bộ cao tốc Pleiku – Lệ Thanh dài khoảng 54,4 km, quy mô 4 làn xe, được đề xuất với tổng mức đầu tư 17.041 tỷ đồng. Về mặt quy hoạch, tuyến này vốn dự kiến đầu tư sau năm 2030, nhưng tỉnh muốn đi trước một bước để nâng tốc độ phát triển hạ tầng, đồng thời tranh thủ đà lan tỏa từ mạng lưới cao tốc Bắc – Nam phía Đông và các trục ngang trong khu vực Nam Trung Bộ, Tây Nguyên như Khánh Hòa – Buôn Ma Thuột, Quảng Ngãi – Kon Tum, Phú Yên – Đắk Lắk. Đây là lựa chọn táo bạo: địa phương xin được triển khai trước, chấp nhận nghĩa vụ làm rõ nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội và khả năng bố trí nguồn lực. Bộ Tài chính vì thế yêu cầu phải tính toán kỹ khả năng huy động vốn, ngân sách địa phương và hiệu quả kinh tế – xã hội tổng thể trước khi quyết định thời điểm và quy mô đầu tư.
Tác động thực tế: cao tốc mở lối cho nông sản, du lịch và an ninh vùng
Nếu coi vốn tài chính hạ tầng là nhiên liệu, thì các tuyến cao tốc mới chính là động cơ cho phát triển vùng Tây Nguyên. Khi hoàn thành, cao tốc Bảo Lộc – Liên Khương cùng các đoạn còn lại của tuyến Dầu Giây – Liên Khương sẽ rút ngắn kết nối giữa TP.HCM, các tỉnh Đông Nam Bộ với Lâm Đồng và Tây Nguyên, tạo thuận lợi cho sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu nông sản, hàng hóa. Với Pleiku – Lệ Thanh, hồ sơ dự án đã nhấn mạnh vai trò khai thác tiềm năng, phát triển kinh tế – xã hội vùng Tây Nguyên, góp phần xóa đói giảm nghèo, đảm bảo quốc phòng, an ninh và nâng cao tính cơ động trong tình huống khẩn cấp về an ninh, phòng chống thiên tai, bão lũ, cháy rừng. Nói cách khác, người hưởng lợi không chỉ là doanh nghiệp logistics hay các tập đoàn đầu tư, mà là nông dân bán cà phê, doanh nghiệp du lịch, cộng đồng dân cư ở vùng sâu cần tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục và cứu hộ nhanh hơn.
Hành lang cao tốc Tây Nguyên: thử thách nguồn vốn, cơ hội phát triển bền vững
Nhìn tổng thể, cao tốc Tây Nguyên đang hình thành một hành lang phát triển mới, nối vùng đất đỏ bazan với các trung tâm kinh tế qua mạng lưới Khánh Hòa – Buôn Ma Thuột, Quảng Ngãi – Kon Tum, Phú Yên – Đắk Lắk cùng các tuyến như Quy Nhơn – Pleiku và Pleiku – Lệ Thanh. Sức hấp dẫn của hơn 10 tỷ USD tương đương vốn đầu tư cho toàn bộ các dự án trong hành lang này không nằm ở con số, mà ở cách cấu trúc vốn chia sẻ rủi ro giữa ngân sách, ngân hàng phát triển và nhà đầu tư tư nhân. Tuy vậy, rủi ro không nhỏ: nếu địa phương không làm rõ hiệu quả, thời điểm đầu tư và khả năng huy động vốn, cao tốc có thể trở thành gánh nặng ngân sách thay vì đòn bẩy phát triển. Tây Nguyên chỉ thực sự tăng tốc khi bài toán vốn tài chính hạ tầng gắn chặt với chiến lược phát triển vùng Tây Nguyên bền vững, ưu tiên kết nối với chuỗi giá trị nông nghiệp, du lịch và công nghiệp sạch. Con đường đã mở, vấn đề còn lại là kỷ luật tài chính và tầm nhìn dài hạn.
