Kỳ thi 2 môn Toán, Ngữ văn: thay đổi lớn và ý nghĩa thực sự
Kỳ tuyển sinh lớp 10 năm 2027 với phương án chỉ còn 2 môn thi Toán và Ngữ văn là mô hình tuyển sinh mới mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến, trong đó vừa điều chỉnh số môn thi vừa mở rộng quyền tự chủ cho địa phương trong việc lựa chọn xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp cả hai, khiến toàn bộ chiến lược ôn tập lớp 9 và định hướng học tập của học sinh phải được thiết kế lại một cách bài bản. Điểm cốt lõi của phương án tuyển sinh mới là giảm số môn thi từ 3 xuống còn 2, tập trung vào hai trụ cột Toán và Ngữ văn trong kỳ thi tuyển sinh lớp 10 công lập. Về mặt tuyên bố, đây là bước đi nhằm giảm áp lực thi cử, nhất là tại các đô thị có quy mô học sinh lớn như Hà Nội và TP.HCM, nơi mỗi mùa tuyển sinh lớp 10 luôn bị mô tả là một “kỳ thi chuyển cấp khốc liệt”. Tuy nhiên, giảm số môn không tự động đồng nghĩa giảm áp lực nếu bài toán chỗ học công lập vẫn không được giải quyết căn cơ. Vì vậy, phụ huynh và học sinh phải nhìn thay đổi này như một sự tái phân bố trọng tâm ôn tập, chứ không phải một cuộc “nới lỏng” thực sự.
Cơ chế tuyển sinh lớp 10 mới: quyền chọn của địa phương và cuộc cạnh tranh chỗ học
Dự thảo quy chế mới cho phép các địa phương tự quyết chọn xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp cả hai trong tuyển sinh lớp 10 năm 2027, dựa trên tình hình số lượng học sinh và khả năng đáp ứng của hệ thống trường. Quy định cũng nêu rõ việc tổ chức thi hoặc thi kết hợp xét tuyển chỉ diễn ra khi số lượng đăng ký vượt quá năng lực tiếp nhận của trường nhưng các giải pháp phân luồng vẫn không đảm bảo đủ chỗ. Nói thẳng, kỳ thi lớp 10 sẽ được tổ chức ở nơi mà “cầu” vẫn vượt xa “cung”. Hà Nội đang nghiên cứu phương án tuyển sinh để vừa giảm áp lực vừa giữ được tính khách quan, công bằng và độ tin cậy của kết quả. Trong khi đó, TP.HCM hướng tới mô hình kết hợp xét tuyển và thi tuyển cho phù hợp thực tiễn. Một câu nói đáng chú ý là: “Phương thức tuyển sinh chỉ có thể thay đổi nếu hệ thống kiểm tra, đánh giá trong quá trình học tập bảo đảm khách quan và có độ tin cậy cao”. Điều này cảnh báo phụ huynh: muốn con mình hưởng lợi từ xét tuyển, kết quả học tập toàn cấp THCS phải ổn định, chứ không thể chỉ trông vào một kỳ thi cuối cùng.
Trường chuyên và kỳ thi môn chuyên: cuộc chơi riêng không hề dễ
Dù kỳ thi 2 môn Toán, Ngữ văn là trục chính, học sinh nhắm tới lớp 10 chuyên vẫn phải chuẩn bị cho cuộc thi riêng với môn chuyên biệt. Ví dụ, hệ thống trường chuyên ở Hải Phòng tiếp tục tuyển sinh thông qua thi tuyển, với các môn chuyên trải dài từ toán, tin học, vật lý, hóa học, sinh học, ngữ văn, lịch sử, địa lý đến ngoại ngữ. Đây là lời nhắc rõ ràng rằng phương án tuyển sinh mới không hề làm cuộc chơi vào trường chuyên “dễ thở” hơn. Tổng chỉ tiêu lớp 10 chuyên ở Hải Phòng là 1.155 học sinh cho 33 lớp, phân bổ cho hai trường chuyên Nguyễn Trãi và Trần Phú, đều có xu hướng tăng lớp và tăng chỉ tiêu so với năm học trước. Đáng chú ý, lớp chuyên tin học tuyển tối đa 75% bằng bài thi tin học chuyên, phần còn lại bằng bài thi toán chuyên; với một số ngoại ngữ, đến 50% chỉ tiêu lại tuyển bằng bài thi tiếng Anh chuyên. Điều này cho thấy chiến lược thi cử học sinh muốn vào chuyên không chỉ là ôn sâu một môn, mà là tính toán đường vòng phù hợp thế mạnh cá nhân và cấu trúc đề thi của từng trường.
Áp lực ở Hà Nội, TP.HCM: vì sao giảm môn thi không đủ để hạ nhiệt?
Nếu chỉ nhìn vào số môn thi, người ta dễ tin rằng kỳ thi 2 môn Toán, Ngữ văn sẽ giải tỏa áp lực. Nhưng những con số tuyển sinh lại kể câu chuyện khác. Năm học 2026–2027, Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS, trong khi 124 trường THPT công lập chỉ có gần 81.500 chỗ, tương đương khoảng 55% số học sinh tốt nghiệp, thấp hơn gần 10% so với năm trước. Với TP.HCM, số học sinh tốt nghiệp lớp 9 dự kiến là 169.080 em, trong khi tổng chỉ tiêu lớp 10 công lập và một số trường trực thuộc đại học là 118.550, cộng thêm 16.226 chỉ tiêu ở các trung tâm giáo dục thường xuyên – giáo dục nghề nghiệp. Những con số đó cho thấy cạnh tranh suất học công lập vẫn rất cao, bất kể kỳ thi có 2 hay 3 môn. Câu nói đáng ghi nhớ là: “Dù phương thức tuyển sinh thay đổi theo hướng nào, áp lực khó có thể giảm đáng kể nếu số lượng học sinh có nhu cầu vào trường công lập vẫn cao hơn khả năng đáp ứng”. Vì vậy, phụ huynh không nên ảo tưởng rằng giảm số môn thi sẽ biến kỳ tuyển sinh lớp 10 năm 2027 thành một cuộc đua nhẹ nhàng.
Phụ huynh và học sinh nên chuẩn bị gì cho phương án tuyển sinh mới?
Với dự thảo cho phép kỳ thi chỉ còn 2 môn Toán và Ngữ văn, tập trung ôn tập lớp 9 hiệu quả cho hai môn này sẽ là trọng tâm không thể tránh, vì chúng trở thành “cửa chính” vào đa số trường công lập. Tuy nhiên, chiến lược thi cử học sinh không nên co hẹp vào hai môn duy nhất. Bởi khi địa phương có thể dùng điểm học tập toàn cấp THCS để xét tuyển, mọi môn học đều góp phần vào hồ sơ của học sinh. Nếu chỉ đầu tư Toán – Ngữ văn mà bỏ bê các môn khác, nguy cơ mất lợi thế khi địa phương thiên về xét tuyển là rất rõ. Về phía phụ huynh, sự hỗ trợ hợp lý không phải là ép con luyện đề liên tục, mà là cùng con đọc kỹ phương án tuyển sinh của từng tỉnh, theo dõi phản hồi mà Bộ Giáo dục và Đào tạo nhận trước ngày 30/9 để đoán xu hướng chính thức. Từ đó, gia đình có thể chọn giữa hai đường: chuẩn bị cho thi tuyển tập trung (đẩy mạnh kỹ năng làm bài, quản lý thời gian với đề Toán, Ngữ văn) hoặc chuẩn bị cho xét tuyển (giữ kết quả học tập và hạnh kiểm tốt, ổn định qua các năm). Kết luận hợp lý cho năm học bản lề này là: thay đổi phương án tuyển sinh không xóa áp lực, nhưng nếu hiểu rõ cuộc chơi và lên kế hoạch từ sớm, học sinh có thể biến kỳ thi 2 môn thành cơ hội thể hiện thế mạnh rõ ràng hơn.
