Kỳ thi vào lớp 10 đổi hướng: từ “tuyển sinh” sang “tiếp nhận học sinh”
Đề xuất thi vào lớp 10 chỉ còn hai môn Toán và Ngữ văn là một thay đổi trong dự thảo quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp, chuyển trọng tâm từ thi tuyển căng thẳng sang tiếp nhận học sinh dựa trên nhu cầu, năng lực tiếp nhận của địa phương và kết quả học tập ở bậc THCS, với mục tiêu giảm áp lực thi cử nhưng vẫn giữ được tính sàng lọc cần thiết của bậc trung học phổ thông. Dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp do Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa công bố để lấy ý kiến, mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với lớp 1, lớp 6 và lớp 10. Đồng thời, văn bản này được xây dựng theo hướng kế thừa quy định còn phù hợp, nhưng đổi mới cách tiếp cận từ “tuyển sinh” sang “tiếp nhận học sinh đầu cấp”. Nói cách khác, hệ thống đang dịch chuyển từ tư duy “thi cho bằng được” sang “bố trí chỗ học hợp lý”.
Kỳ thi Toán – Ngữ văn: Giảm áp lực nhưng có thực sự công bằng?
Trọng tâm của cải cách tuyển sinh lần này là kỳ thi toán ngữ văn: thi tuyển vào lớp 10 chỉ còn 2 môn Toán và Ngữ văn. Lý do được nêu rất rõ: nhằm giảm áp lực thi cử, tạo sự ổn định để học sinh chủ động học tập và giảm nguồn lực tổ chức kỳ thi. Thời gian làm bài Ngữ văn là 120 phút, còn Toán là 90 hoặc 120 phút. Đây là bước rút gọn đáng kể so với thực tế nhiều địa phương hiện vẫn thi 3 môn (Toán, Văn, Tiếng Anh) trong thi vào lớp 10. Về mặt tích cực, học sinh bớt gánh nặng ôn thi dàn trải, phụ huynh đỡ tốn kém cho các lớp luyện thi. Nhưng mặt trái là nguy cơ hai môn này bị “thần thánh hóa”, trong khi các môn khác – đặc biệt là Ngoại ngữ, Khoa học – dễ bị xem nhẹ nếu nhà trường và gia đình không có chiến lược cân bằng.
Ba phương thức tiếp nhận: Không chỉ còn mỗi con đường thi tuyển
Một điểm then chốt nhưng ít được chú ý là cải cách tuyển sinh không chỉ nằm ở số môn thi, mà ở cách tiếp nhận học sinh. Đối với lớp 10, dự thảo vẫn giữ ba phương thức hiện hành: xét tuyển, thi tuyển, và thi tuyển kết hợp xét tuyển, đồng thời định hướng giảm tổ chức thi tuyển khi chưa thực sự cần thiết. Theo dự thảo, việc tiếp nhận học sinh vào lớp 10 THPT được thực hiện theo một trong ba phương thức này. Với xét tuyển, căn cứ là kết quả rèn luyện và học tập các năm THCS; nếu lưu ban thì lấy kết quả năm học lại. Trường hợp học theo hệ thống đánh giá khác, kết quả phải được quy đổi bảo đảm khách quan, công bằng và công khai trước khi xét tuyển. Nói thẳng, cánh cửa vào lớp 10 không còn phụ thuộc duy nhất vào một buổi thi, mà gắn chặt hơn với cả quá trình học tập ở THCS.
Tác động thực tế: Học sinh, phụ huynh cần chuẩn bị thi lớp 10 ra sao?
Với đề xuất mới, chuẩn bị thi lớp 10 không còn là cuộc đua ba môn nước rút, mà là chiến lược dài hơi xoay quanh Toán, Ngữ văn và điểm số toàn cấp THCS. Nội dung thi không vượt quá yêu cầu cần đạt của chương trình THCS, nên việc học chắc ngay trên lớp sẽ quan trọng hơn luyện đề cấp tốc. Đồng thời, việc tiếp nhận được tổ chức trên môi trường số, khai thác và kết nối các cơ sở dữ liệu hợp pháp, hạn chế yêu cầu người dân nộp lại giấy tờ đã có. Đây là cơ hội để phụ huynh bớt chạy vạy thủ tục, nhưng cũng đòi hỏi cập nhật thông tin và kỹ năng số cơ bản. Đối với học sinh có định hướng vào trường chuyên, áp lực vẫn cao: các em phải thi Toán, Ngữ văn và thêm một môn chuyên, với đề thi riêng để tuyển chọn học sinh có năng khiếu.
Nhìn về phía trước: Cải cách tuyển sinh chỉ có ý nghĩa khi đi cùng đổi mới dạy – học
Dự thảo đang được lấy ý kiến đến ngày 1-11, nghĩa là mọi thứ chưa phải là quyết định cuối cùng. Tuy nhiên, hướng đi đã khá rõ: giảm thi cử, tăng vai trò của quá trình học, và yêu cầu địa phương chủ động dự báo nhu cầu, xác định khả năng tiếp nhận, chuẩn bị điều kiện và có phương án điều phối khi cần thiết. Việc tiếp nhận trên môi trường số cũng được nhấn mạnh, với yêu cầu không để khó khăn công nghệ trở thành rào cản tiếp cận giáo dục. Nếu chỉ giảm số môn thi mà không thay đổi cách dạy – học, kiểm tra thường xuyên, thì áp lực có thể chỉ dồn hết vào hai môn Toán, Ngữ văn. Phụ huynh và học sinh nên xem đây là lời nhắc: đầu tư đều các môn, xây dựng năng lực học tập lâu dài, thay vì đánh cược tương lai vào một kỳ thi rút gọn.
