Rủi ro không chỉ là thiếu mưa
El Niño là một pha khí hậu của ENSO có thể làm thay đổi lượng mưa và nhiệt độ, khiến mùa khô ở nhiều nơi khắc nghiệt hơn và gia tăng sức ép lên nguồn nước, sản xuất तथा đời sống. El Niño 2026 đang được dự báo duy trì cường độ mạnh trong những tháng cuối năm 2026 và đầu năm 2027; vì thế, nguy cơ nắng nóng, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và cháy rừng cần được xem như một chuỗi rủi ro liên kết, không phải những sự cố tách rời. Mưa lớn, lũ và các hiện tượng thời tiết bất thường vẫn có thể xảy ra, nên kế hoạch ứng phó không thể chỉ dựa vào một kịch bản khô hạn. Cà Mau nhận diện nguy cơ hạn hán mùa khô, thiếu nước và xâm nhập mặn từ tháng 11/2026 đến khoảng tháng 5/2027. Chuẩn bị sớm vì vậy quan trọng hơn chờ đến khi nguồn nước cạn mới xử lý.
Chỉ đạo quốc gia phải chuyển thành việc cụ thể
Ngày 30/10/2026, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký Chỉ thị số 39/CT-TTg về chủ động phòng, chống và ứng phó thiên tai do El Niño trong giai đoạn 2026–2027. Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành và địa phương triển khai giải pháp từ sớm, phù hợp điều kiện từng địa bàn, đồng thời rà soát kịch bản kể cả khi diễn biến xấu hơn dự báo. Đây là hướng đi đúng, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc biến chỉ đạo thành trách nhiệm, nguồn lực và ngưỡng hành động rõ ràng ở cấp cơ sở. Trọng tâm là kiểm kê nước trong hồ, hệ thống thủy lợi và công trình cấp nước; xác định điểm có nguy cơ thiếu nước sinh hoạt; chuẩn bị nguồn cấp dự phòng và kết nối hỗ trợ giữa các hệ thống. Nước sinh hoạt, y tế và dịch vụ thiết yếu phải được ưu tiên, còn sản xuất nông nghiệp cần điều chỉnh mùa vụ, diện tích và cách tưới theo lượng nước có thể bảo đảm trong cả mùa khô.
Cà Mau chọn tích nước và vận hành linh hoạt
Ngày 24/10, Trung tâm Quản lý khai thác công trình thủy lợi Cà Mau cho biết đã xây dựng phương án điều tiết nước, tích trữ nước ngọt và vận hành linh hoạt công trình để bảo vệ vùng ngọt hóa, phục vụ sản xuất. Cách làm này phù hợp với vị thế cuối nguồn sông Mekong: tỉnh không có nguồn nước ngọt bổ sung đáng kể trong mùa khô, nên dễ bị ảnh hưởng khi dòng chảy thượng nguồn giảm và nắng nóng kéo dài. Ở tiểu vùng 6 và 7 thuộc Bắc Cà Mau, kế hoạch tận dụng nước mưa, đóng cống để giữ nước và duy trì mực nước hệ thống khoảng 0,5 m; khi mực nước bên trong dâng cao, đơn vị quản lý có thể tiêu nước, vận hành trạm bơm để hạn chế ngập. Điều tiết phải bám sát thời tiết và nguồn nước thực tế, thay vì đóng cống theo lịch cứng nhắc. Các vùng xa nguồn nước, giáp ranh mặn–ngọt và phụ thuộc kênh rạch cần được theo dõi sát; tuyến Quản Lộ–Phụng Hiệp và khu vực Âu thuyền Ninh Quới cũng được xác định cần kiểm soát.
Với xâm nhập mặn Cà Mau, tỉnh xây dựng ba kịch bản theo ranh mặn 4‰ và mức thiếu hụt nước ngọt. Khi ranh mặn vào nội đồng dưới 25 km, ưu tiên theo dõi, cảnh báo và dùng nước tiết kiệm; ở mức 25–50 km, cùng thiếu hụt nguồn nước 30–50%, tăng điều tiết, trữ nước và ưu tiên sinh hoạt, vùng sản xuất trọng điểm. Kịch bản rủi ro lớn được kích hoạt khi ranh mặn vào sâu trên 50 đến 90 km và nguồn nước ngọt thiếu trên 50%: tỉnh dự kiến cấp nước khẩn cấp, huy động nguồn dự phòng, đắp đập tạm phù hợp và khoanh vùng bảo vệ sản xuất.
Bảo vệ người dân phải đi trước cứu sản xuất
Kế hoạch địa phương đặt nước sinh hoạt lên ưu tiên cao nhất, với nguồn lực hướng đến các xã Biển Bạch, Khánh Lâm, Khánh An, Nguyễn Phích và những điểm dân cư thực tế thiếu nước. Với khu dân cư phân tán chưa thể nối mạng đường ống, chính quyền dự kiến bố trí bồn trữ, vận chuyển nước tạm thời và huy động nguồn lực hỗ trợ trước cao điểm mùa khô. Tỉnh cũng đẩy nhanh các dự án cấp nước nông thôn cấp bách giai đoạn 2026–2028 tại Biển Bạch, Khánh Lâm và Khánh An, quy mô phục vụ khoảng 7.000 hộ. Đây là phần chuẩn bị thiết thực nhất đối với các hộ không thể tự bảo đảm nguồn nước. Song song, cần bảo vệ vùng lúa ngọt hóa, vùng lúa–tôm cuối nguồn, kiểm soát nguy cơ sụt lún ở tiểu vùng 6 và 7, cũng như nguy cơ cháy rừng tại U Minh Hạ và cụm đảo Hòn Khoai. Giảm khai thác nước ngầm khi khẩn cấp cũng quan trọng để hạn chế sụt lún đất.
Bài học lớn của mùa khô sắp tới là không thể chỉ tích nước rồi chờ đợi. Cần theo dõi đồng thời lượng nước dự trữ, độ mặn, nhu cầu sinh hoạt, khả năng cấp nước cho sản xuất và nguy cơ cháy rừng; khi các ngưỡng rủi ro tăng, phải kích hoạt biện pháp tương ứng ngay. Phương án Cà Mau đã chỉ ra cách kết hợp công trình, phân phối nước và hỗ trợ trực tiếp cho người dân. Nếu việc kiểm kê, cảnh báo và phân công trách nhiệm được duy trì liên tục, tỉnh có thể giảm thiệt hại ngay cả khi El Niño diễn biến bất lợi hơn dự báo. Ngược lại, kế hoạch chỉ nằm trên giấy sẽ khiến những hộ xa nguồn nước và vùng cuối nguồn phải gánh hậu quả đầu tiên.
