Tiền lương bước lên tâm điểm của cải cách ngân sách
Cải cách ngân sách Việt Nam với dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) là quá trình sắp xếp lại cách thu, chi và phân cấp nguồn lực, trong đó việc ưu tiên bố trí ngân sách cho chính sách tiền lương trở thành tâm điểm để giảm áp lực thu nhập tối thiểu lao động trong khu vực công và khu vực tư ở bối cảnh chi phí sống đô thị tăng nhanh. Chiều 22/8, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng, Quốc hội đã thảo luận về định hướng xây dựng dự án luật này tại hội trường. Đây không chỉ là chuyện kỹ thuật ngân sách, mà là lựa chọn chính trị: Nhà nước ưu tiên bảo vệ người lao động hay tiếp tục đặt ổn định vĩ mô lên trên đời sống lương của công nhân, viên chức. Khi luật hợp nhất giữa ngân sách và đầu tư công được hoàn thiện, thứ tự ưu tiên sử dụng nguồn tăng thu sẽ nói lên câu trả lời. Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết đa số ý kiến đồng thuận việc tích hợp Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công nhằm nâng hiệu quả sử dụng ngân sách.
Áp lực thu nhập tối thiểu lao động: cảnh báo từ nghị trường
Điểm đáng chú ý nhất trong thảo luận là tiếng nói mạnh mẽ về thu nhập tối thiểu lao động. Đại biểu đoàn Quảng Trị nêu rõ thực tiễn: thu nhập tối thiểu của người lao động ở khu vực công lẫn khu vực tư đều đang chịu áp lực lớn, nhất là tại các địa bàn đô thị lớn. Điều này làm lộ khoảng cách giữa mục tiêu cải cách chính sách tiền lương và cách ngân sách đang được phân bổ. Nghị quyết số 27 của Trung ương đặt ra mục tiêu cán bộ, công chức, viên chức phải “sống được bằng lương”. Nhưng trong dự thảo luật, nguyên tắc ưu tiên bố trí nguồn lực cho chính sách tiền lương công nhân, viên chức chưa được thể chế hóa tương xứng. Nguồn cải cách tiền lương hiện bị thiết kế ở thứ tự ưu tiên cuối cùng khi sử dụng nguồn tăng thu, sau giảm bội chi và bổ sung quỹ dự phòng tài chính. Nếu không đảo lại trật tự này, mọi khẩu hiệu về cải cách tiền lương sẽ tiếp tục bị chi phối bởi logic “ổn định trước, đời sống sau”.
Phân cấp ngân sách địa phương: linh hoạt hơn nhưng phải gắn với tiền lương
Dự thảo luật hướng tới phân cấp ngân sách địa phương mạnh hơn, trao thêm quyền cho Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong quyết định, điều chỉnh vốn đầu tư công. Đại biểu Trần Thanh Hà đề nghị hình thành cơ chế linh hoạt: Hội đồng nhân dân quyết định tổng mức vốn, nguyên tắc phân bổ và dự án lớn; Ủy ban nhân dân được chủ động điều chỉnh nội dung cụ thể trong phạm vi đó, với nghĩa vụ công khai và báo cáo lại. Lập luận rất đơn giản: ngân sách có tiền nhưng dự án không chạy, hoặc dự án đủ điều kiện lại thiếu vốn, là một sự lãng phí. Tuy nhiên, phân cấp nếu chỉ nói về đầu tư công mà bỏ qua chi thường xuyên cho bộ máy cơ sở và chính sách tiền lương, thì quyền chủ động của địa phương sẽ không bảo vệ nổi người lao động. Chính vì vậy, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ đề nghị xây dựng khung mức sàn phân bổ chi thường xuyên áp dụng thống nhất cho cấp xã trên toàn quốc, có hệ số điều chỉnh cho địa bàn đặc thù. Đó là cách bảo đảm phân quyền nhưng không hợp thức hóa bất bình đẳng về điều kiện vận hành và trả lương ở cơ sở.
Ưu tiên tiền lương trong sử dụng nguồn tăng thu: bước ngoặt hay khẩu hiệu?
Tranh luận quanh Điều 70 về sử dụng số tăng thu cho thấy mâu thuẫn cốt lõi của cải cách ngân sách Việt Nam: ưu tiên ổn định hay ưu tiên thu nhập người lao động. Đại biểu Trần Thanh Hà yêu cầu làm rõ khi nào xác định được tăng thu, cơ quan nào xác nhận và thời điểm nào được sử dụng, đồng thời phải xác định rõ các khoản ưu tiên như giảm bội chi, trả nợ và các nhiệm vụ cần thiết khác. Ở chiều ngược lại, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ đề nghị sửa quy định để nâng thứ tự ưu tiên của nguồn thực hiện chính sách tiền lương trong phương án sử dụng nguồn tăng thu, thay vì để tiền lương ở vị trí cuối cùng như dự thảo hiện nay. Đây là đề xuất mang tính nguyên tắc: ngân sách không thể tiếp tục coi tiền lương công nhân, viên chức là phần còn lại sau khi làm xong mọi việc khác. Cùng với đó, đại biểu kiến nghị bổ sung nguyên tắc ưu tiên cân đối, bố trí ngân sách cho cải cách chính sách tiền lương khu vực công và nghiên cứu sửa đổi chính sách tiền lương trong Bộ luật Lao động đối với khu vực tư, để người lao động đủ sống bằng lương và hài hòa với yêu cầu phát triển bền vững.
Cần một cuộc cải cách ngân sách lấy người lao động làm trung tâm
Nếu Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) chỉ dừng lại ở việc tích hợp thêm quy định và phân cấp mạnh hơn cho địa phương, nhưng không đặt thu nhập tối thiểu lao động vào vị trí ưu tiên, cải cách sẽ thiếu linh hồn. Theo chương trình lập pháp, Quốc hội dự kiến xem xét, thông qua luật này tại kỳ họp thứ 2 vào cuối năm nay. Từ nay đến lúc đó, điều quan trọng không phải là chỉnh câu chữ, mà là chấp nhận dịch chuyển thang giá trị: coi chính sách tiền lương công nhân, viên chức là nền tảng của ổn định, chứ không phải gánh nặng phải xử lý sau cùng. Khi thu nhập tối thiểu lao động được bảo vệ bằng quy tắc ngân sách rõ ràng, phân cấp ngân sách địa phương sẽ trở thành công cụ tăng chủ động cho cơ sở, thay vì biến thành cuộc chơi ai thu nhiều hưởng nhiều. Cải cách ngân sách Việt Nam chỉ có ý nghĩa khi bảng quyết toán cuối cùng cho thấy một điều: người lao động đủ sống bằng lương, và ngân sách đã được dùng để bảo vệ điều đó chứ không phải né tránh nó.
