Đề xuất bỏ kiểm tra đầu vào: nội dung nào đang được lấy ý kiến?
Dự thảo tuyển sinh đầu cấp là đề xuất của Bộ Giáo dục và Đào tạo về cách tiếp nhận học sinh vào lớp 1 và lớp 6, trong đó hạn chế kiểm tra, phân loại và tuyển chọn làm căn cứ nhận học sinh. Bộ vừa công bố dự thảo quy chế để lấy ý kiến công luận; thời hạn góp ý được nêu là đến hết ngày 1/11. Vì vậy, đây chưa phải quy định mới đã có hiệu lực.
Với tuyển sinh lớp 1, dự thảo không cho phép kiểm tra, đánh giá, phân loại hay tuyển chọn trẻ dưới bất kỳ hình thức nào để quyết định tiếp nhận. Trẻ trong độ tuổi thuộc địa bàn, hoặc thuộc diện được cơ quan có thẩm quyền xác định, sẽ được nhận theo địa bàn dựa trên kế hoạch của địa phương và thông tin hồ sơ do cơ sở mầm non bàn giao. Hướng đi này đặt quyền vào học phổ thông lên trước việc sàng lọc sớm, vốn có thể tạo áp lực không phù hợp với trẻ nhỏ.
Cần phân biệt đề xuất này với tình trạng hiện hành: dù đã có quy định cấm thi tuyển vào lớp 1, nhiều cơ sở vẫn tổ chức kiểm tra hoặc đánh giá để làm căn cứ tuyển sinh. Bởi vậy, bỏ kiểm tra đầu vào trong dự thảo không chỉ là tuyên bố về nguyên tắc; hiệu quả sẽ phụ thuộc vào cách quy định được hoàn thiện và thực thi.
Lớp 6: ngoại lệ dành cho nhiệm vụ năng khiếu, mũi nhọn
Dự thảo cũng hướng tới không phân loại hoặc tuyển chọn học sinh vào lớp 6. Ngoại lệ áp dụng với cơ sở được cấp có thẩm quyền giao nhiệm vụ phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu hoặc thành tích nổi bật nhằm phát triển giáo dục mũi nhọn tại địa phương; nhóm trường này được tiếp nhận bằng phương thức xét tuyển theo quy chế. Đây là ngoại lệ gắn với nhiệm vụ được giao, không phải quyền mặc nhiên của mọi trường mang danh chất lượng cao.
Điểm khó nằm ở ranh giới giữa tuyển sinh phổ thông và tuyển chọn phục vụ giáo dục mũi nhọn. Nếu tiêu chí giao nhiệm vụ thiếu rõ ràng, ngoại lệ có thể trở thành lối vòng để duy trì sàng lọc. Ngược lại, nếu mọi hình thức lựa chọn đều bị loại bỏ mà không có cơ chế phân bổ minh bạch, trường có nhu cầu cao sẽ khó giải thích vì sao một em được nhận còn em khác thì không.
Vì thế, quy định cuối cùng cần công khai trường nào thuộc diện ngoại lệ, ai có thẩm quyền giao nhiệm vụ và xét tuyển theo tiêu chí nào. Phụ huynh cũng cần biết rõ trường hợp của con thuộc tuyển sinh theo địa bàn hay diện đặc biệt, thay vì phải suy đoán qua những tiêu chí phụ.
Hồ sơ vượt chỉ tiêu: cấm thi chưa đồng nghĩa đã có cách phân bổ
Áp lực rõ nhất xuất hiện ở các trường có số đăng ký vượt xa số chỗ học. Theo số liệu được nêu, hai cơ sở của Trường Lương Thế Vinh năm trước có khoảng 600 chỉ tiêu nhưng nhận hơn 6.000 hồ sơ, tức gấp 10 lần. Trường Marie Curie có khoảng 1.100 chỉ tiêu lớp 6 tại ba cơ sở, mỗi cơ sở khoảng 360 chỗ, trong khi lượng đăng ký cao gấp khoảng 5 lần; hồ sơ vào lớp 1 cũng cao gấp 4–5 lần chỉ tiêu. Những con số này cho thấy bỏ bài đánh giá mà không đưa ra phương án thay thế sẽ để lại câu hỏi thực tế cho cả trường lẫn phụ huynh.
Hiện dự thảo nêu nguyên tắc tiếp nhận, nhưng các trường có hồ sơ vượt chỉ tiêu vẫn cần biết cách xử lý cụ thể. Một số phương án được bàn đến như dùng chứng chỉ phụ, xét học bạ hoặc phỏng vấn đều có rủi ro: chứng chỉ có thể chạy theo hình thức, điểm học bạ có thể bị làm đẹp, còn phỏng vấn có thể bất lợi cho học sinh hiểu bài nhưng ít tự tin giao tiếp.
Với lớp 1, tiếp nhận theo địa bàn và phối hợp dữ liệu giữa trường, địa phương, cơ sở mầm non là nền tảng rõ nhất trong dự thảo. Với lớp 6, bài toán khó hơn khi số hồ sơ vượt chỉ tiêu mà trường không thuộc diện được tuyển chọn. Dự thảo chưa nêu một cơ chế phân bổ thay thế đủ cụ thể cho tình huống này; chính các trường được phản ánh là chưa tìm ra cách tối ưu.
Muốn bỏ tuyển chọn, phải công khai quy trình phân bổ
Không kiểm tra đầu vào có thể giảm áp lực luyện thi và ngăn sàng lọc trẻ quá sớm, nhưng chỉ cấm một phương thức là chưa đủ. Khi số hồ sơ nhiều hơn chỉ tiêu, nếu quy trình không rõ, tiêu chí phụ có thể thay bài kiểm tra bằng những hình thức khó giám sát hơn. Mối lo về chứng chỉ không phản ánh năng lực thực, học bạ đẹp đồng loạt và bất lợi của phỏng vấn đã được các nhà trường nêu ra.
Bước tiếp theo nên là hoàn thiện dự thảo bằng quy trình dễ kiểm chứng: xác định thứ tự ưu tiên, cách xử lý khi số hồ sơ cùng diện vượt chỗ học, cơ quan chịu trách nhiệm và cách công khai kết quả. Đây là đề xuất cần được làm rõ trước khi quy định có hiệu lực, không phải nội dung đã được chốt trong văn bản hiện hành.
Kết luận, hướng bỏ kiểm tra và tuyển chọn đại trà ở lớp 1, lớp 6 là hợp lý nếu mục tiêu là tiếp cận công bằng hơn. Nhưng công bằng không thể chỉ dừng ở việc bỏ bài thi: dự thảo cần trả lời minh bạch câu hỏi trường sẽ phân bổ chỗ học ra sao khi hồ sơ vượt chỉ tiêu, đồng thời bảo đảm ngoại lệ lớp 6 chỉ dành cho cơ sở thực sự được giao nhiệm vụ năng khiếu, mũi nhọn.
