APEC đặt lại “luật chơi” năng lượng: không thể chỉ nói xanh
Hợp tác năng lượng APEC là khuôn khổ mà các nền kinh tế châu Á – Thái Bình Dương dùng để cùng hoạch định chính sách, chia sẻ công nghệ và xây dựng lộ trình chuyển đổi xanh khu vực, với mục tiêu song hành giữa phát triển năng lượng tái tạo, bảo đảm an ninh năng lượng và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế bền vững trong dài hạn. Điểm đáng chú ý của Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng APEC lần thứ 16 tại Bắc Kinh không phải là những lời hô hào chung chung về chuyển đổi xanh, mà là sự đồng thuận cụ thể: thông qua một Tuyên bố chung và ba văn kiện chuyên môn về hợp tác năng lượng. Trong bối cảnh thị trường năng lượng quốc tế biến động mạnh, thiên tai cực đoan gia tăng và lo ngại về an ninh năng lượng hiện hữu, việc APEC – khối chiếm hơn 60% GDP và khoảng 60% nhu cầu năng lượng toàn cầu – tự mình đặt lại “luật chơi” là một động thái chính trị – kinh tế quan trọng. Đây là lúc khu vực tự chọn con đường thực tế, thay vì chạy theo khẩu hiệu.
Mô hình “1+3+5”: thông điệp rõ ràng về cân bằng giữa cũ và mới
Hệ thống kết quả “1+3+5” mà hội nghị đưa ra cho thấy APEC muốn chuyển đổi xanh có trật tự, không giật cục. “Một” là Tuyên bố chung, “ba” là ba văn kiện chuyên môn, bao gồm tầm nhìn về năng lượng chất lượng cao và bao trùm, khuyến nghị chính sách về cộng hưởng AI – năng lượng giai đoạn 2026–2030 và quy tắc không ràng buộc về cộng hưởng trong an ninh năng lượng. “Năm” là các cam kết tự nguyện của nước chủ nhà. Thông điệp quan trọng nhất nằm ở Tuyên bố chung: APEC khẳng định định hướng phát triển năng lượng tái tạo, nhưng đồng thời ghi nhận vai trò của nhiên liệu hóa thạch trong việc giữ ổn định hệ thống. Nguyên tắc “xây dựng cái mới trước khi loại bỏ cái cũ” không chỉ là câu chữ, mà là sự bác bỏ tư duy áp một công thức chuyển đổi duy nhất cho mọi nền kinh tế. Ở một khu vực đa dạng về nguồn lực và trình độ phát triển, đó là lựa chọn duy nhất khả thi nếu muốn vừa đảm bảo an ninh năng lượng, vừa tránh gây sốc cho người dân và doanh nghiệp.
Vai trò và ưu tiên của Việt Nam: an ninh năng lượng đi trước, chuyển đổi công bằng theo sau
Việt Nam bước vào bàn APEC với một lập trường rõ ràng: chuyển đổi xanh phải dựa trên nền an ninh năng lượng vững, giá hợp lý và khả năng chống chịu của hệ thống. Ba ưu tiên Việt Nam nêu ra là khá thẳng thắn. Thứ nhất, tăng cường an ninh và khả năng chống chịu của hệ thống năng lượng. Thứ hai, đẩy nhanh quá trình chuyển đổi năng lượng sạch và công bằng. Thứ ba, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đầu tư và kết nối khu vực. Điều đáng nói là Việt Nam không chỉ đặt ưu tiên cho mình, mà còn chủ động đề xuất hướng hợp tác: chia sẻ kinh nghiệm chính sách và thực tiễn tốt, đặc biệt về năng lượng tái tạo, hiệu quả năng lượng và hiện đại hóa lưới điện; thúc đẩy kết nối, đầu tư cho hạ tầng năng lượng phát thải thấp và có khả năng chống chịu; và bảo đảm tính bao trùm để các nền kinh tế đang phát triển, cộng đồng dễ tổn thương tiếp cận năng lượng với chi phí hợp lý và hưởng lợi từ công nghệ mới. Đây là cách Việt Nam gắn câu chuyện chuyển đổi trong nước với chuyển đổi xanh khu vực.
Chia sẻ mô hình, kết nối công nghệ: APEC chọn hợp tác hơn là cạnh tranh
Một điểm sáng của hội nghị là tinh thần “tìm điểm tương đồng, gác lại khác biệt” được cụ thể hóa bằng những lĩnh vực hợp tác rất thực tế. Các nền kinh tế APEC cam kết chia sẻ kinh nghiệm chính sách, mô hình hiệu quả trong năng lượng tái tạo, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và hiện đại hóa lưới điện – những mảnh ghép quan trọng nếu muốn chuyển đổi xanh khu vực diễn ra nhanh nhưng vẫn ổn định. Không dừng ở chia sẻ mô hình, các nước còn nói rõ đến việc huy động tài chính công và tư cho hạ tầng năng lượng có khả năng chống chịu, phát thải thấp, và bảo đảm mọi thành viên – đặc biệt các nền kinh tế đang phát triển – được tiếp cận công nghệ mới với chi phí hợp lý. Việc APEC gắn năng lượng với trí tuệ nhân tạo, kinh tế số và thương mại trong cùng một hướng đồng thuận cho thấy khu vực coi năng lượng là “hạ tầng của hạ tầng” cho tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo, chứ không phải một ngành riêng lẻ. Đây là lựa chọn khôn ngoan nếu muốn vừa duy trì an ninh năng lượng, vừa tận dụng làn sóng công nghệ mới.
Kết luận: cân bằng tái tạo – hóa thạch là bước quá độ, không phải đích đến
Nhìn từ Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng APEC lần thứ 16, có thể thấy khu vực đã vượt qua giai đoạn tranh luận “có hay không” về chuyển đổi xanh, và bước vào giai đoạn khó hơn: làm thế nào để chuyển đổi mà không đánh đổi an ninh năng lượng. Việc khẳng định vai trò trung tâm của năng lượng tái tạo, song song với ghi nhận tính ổn định tạm thời của nhiên liệu hóa thạch, chỉ là một giải pháp quá độ. Đích đến vẫn là nền kinh tế ít phát thải carbon, nhưng con đường đi sẽ khác nhau giữa các nước, và cần nhiều lớp hợp tác. Nếu APEC thực sự biến Tuyên bố chung và ba văn kiện chuyên môn thành chính sách, dự án và dòng vốn cụ thể, khuôn khổ hợp tác năng lượng APEC có thể trở thành “phòng thí nghiệm” cho các mô hình chuyển đổi xanh khu vực: tôn trọng đa dạng, ưu tiên an ninh năng lượng, nhưng không lùi bước trước áp lực khí hậu. Cân bằng giữa tái tạo và an ninh vì thế không phải là thỏa hiệp, mà là điều kiện cần để tiến nhanh hơn về phía một hệ thống năng lượng sạch, ổn định và bao trùm.
