Tái cấu trúc EVN: Bước ngoặt chiến lược của ngành điện
Tái cấu trúc EVN là quá trình sắp xếp lại toàn bộ mô hình phát điện, truyền tải, phân phối và kinh doanh điện của Tập đoàn Điện lực Việt Nam, nhằm vừa giữ vai trò trụ cột bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, vừa thích ứng với lộ trình xây dựng thị trường điện cạnh tranh minh bạch và hiệu quả trong giai đoạn 2026-2030 và sau đó. Điểm mấu chốt của đề án tái cấu trúc EVN là nó không chỉ là một bài toán tổ chức doanh nghiệp, mà là quyết định về cấu trúc quyền lực và trách nhiệm trong chuỗi cung ứng điện quốc gia. EVN đã trình Bộ Tài chính Đề án tái cấu trúc giai đoạn 2026-2030 và sau năm 2030 với mục tiêu duy trì vai trò nòng cốt trong bảo đảm an ninh năng lượng, đồng thời từng bước điều chỉnh mô hình hoạt động theo cơ chế thị trường điện cạnh tranh. Theo Đề án, EVN đặt mục tiêu trở thành tập đoàn kinh tế nhà nước mạnh, quy mô lớn, có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế, phấn đấu vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới vào năm 2030. Đây là tham vọng vừa mang tính kinh tế, vừa mang tính an ninh, bởi tập đoàn này đang nắm giữ các nguồn điện chiến lược, hệ thống truyền tải xương sống và phần lớn lưới điện phân phối, bao gồm cả nhiệm vụ cung cấp điện cho vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo.
Xung đột quan điểm giữa Bộ Tài chính và Bộ Công Thương: Tâm điểm là khâu truyền tải
Nếu phải chọn một điểm nóng trong câu chuyện tái cấu trúc EVN, thì đó chính là tranh luận về Tổng công ty Truyền tải điện Quốc gia (EVNNPT). Bộ Công Thương đề xuất tách đơn vị truyền tải điện khỏi EVN, chuyển về bộ quản lý chuyên ngành nhằm bảo đảm độc lập giữa khâu truyền tải với phát, mua bán điện. Đây là cách tiếp cận đặt ưu tiên cho thị trường điện cạnh tranh, giảm rủi ro xung đột lợi ích khi một tập đoàn vừa sở hữu nguồn, vừa nắm lưới. Ngược lại, Bộ Tài chính đề nghị trước mắt tiếp tục duy trì EVNNPT thuộc EVN, do lo ngại việc tách đơn vị có thể ảnh hưởng đến khả năng huy động vốn và đầu tư đồng bộ lưới điện. Với quy mô 32.727 km đường dây 220 kV và 500 kV cùng tổng dung lượng máy biến áp 152.425 MVA do EVNNPT quản lý, việc thay đổi chủ sở hữu không chỉ là chuyện pháp lý, mà là bài toán tài chính và năng lực triển khai các dự án lưới điện trọng điểm. Trước đó, tờ trình số 812/TTr-BTC ngày 02/10/2026 của Bộ Tài chính gửi Đảng ủy Chính phủ về việc phê duyệt Đề án tái cấu trúc EVN đã làm nổi bật bài toán đánh đổi mang tính chiến lược của ngành điện. Hai Bộ Tài chính – Công Thương đến nay vẫn chưa thống nhất phương án tái cấu trúc EVN, cho thấy sự căng thẳng giữa yêu cầu thị trường điện cạnh tranh và nỗi lo mất đi một "điểm tựa" tài chính – tổ chức cho hệ thống truyền tải quốc gia.
Giữ nguồn chiến lược và mở rộng thị trường: EVN đi trên lằn ranh mong manh
Ở khâu phát điện, tranh luận không kém phần gay gắt xoay quanh 7 nhà máy thủy điện chiến lược đa mục tiêu như Sơn La, Hòa Bình, Tuyên Quang, Ialy, Trị An, Sê San, Huội Quảng – Bản Chát. Bộ Tài chính đề xuất EVN tiếp tục nắm giữ các công ty thủy điện này theo mô hình hạch toán phụ thuộc trong dài hạn, coi đây là "tài sản an ninh" cần tập trung trong tay một tập đoàn nhà nước mạnh. Bộ Công Thương lại đặt câu hỏi về tác động của mô hình này tới tính minh bạch chi phí trên thị trường bán buôn điện cạnh tranh. Theo Đề án, đến cuối năm 2025, tổng công suất nguồn điện cả nước đạt khoảng 87.616 MW, trong đó công suất các nguồn điện thuộc EVN và ba tổng công ty phát điện đạt 32.298 MW, tương đương khoảng 36,9% tổng công suất hệ thống. Đây là tỷ lệ đủ lớn để EVN giữ vai trò điều tiết, nhưng cũng dễ tạo cảm giác "quá lớn để cạnh tranh" nếu không có cơ chế tách bạch rõ ràng giữa các khối phát điện. Bộ Tài chính đề xuất EVN tiếp tục nắm 100% vốn điều lệ tại EVNGENCO 1 và chỉ xem xét cổ phần hóa sau năm 2030, đồng thời giảm tỷ lệ sở hữu tại EVNGENCO 2 và 3 nhưng vẫn duy trì mức trên 50% vốn điều lệ trong giai đoạn 2026–2030. Đây là cách tiếp cận "mở cửa có kiểm soát": nhà nước vẫn giữ quyền chi phối ở những đơn vị nguồn lớn, nhưng tạo dư địa cho vốn tư nhân tham gia, từng bước hình thành thị trường điện cạnh tranh mà không đánh đổi an ninh năng lượng.
Quy mô tài sản khổng lồ và sức ép thị trường điện cạnh tranh
Sau gần 20 năm hoạt động theo mô hình tập đoàn kinh tế, EVN đã hình thành hệ thống doanh nghiệp trải rộng trên hầu hết các khâu của chuỗi cung ứng điện. Đến giai đoạn 2021–2025, tổng tài sản của EVN tiệm cận ngưỡng 800.000 tỷ đồng theo số liệu trong Đề án tái cấu trúc, cho thấy quy mô khổng lồ của tập đoàn này trong nền kinh tế. Theo mục tiêu được EVN đưa vào Đề án, tổng vốn đầu tư toàn Tập đoàn giai đoạn 2026–2030 dự kiến đạt 830.000 tỷ đồng, trong đó riêng Công ty mẹ EVN là 208.140 tỷ đồng. Quy mô đó vừa là lợi thế, vừa là giới hạn. EVN được giao giữ vững vai trò trụ cột bảo đảm an ninh cung ứng điện và an ninh năng lượng quốc gia, nhưng đồng thời phải tổ chức hoạt động phù hợp với các cấp độ phát triển của thị trường điện cạnh tranh. Nghị quyết số 70-NQ/TW yêu cầu bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia, đồng thời phát triển thị trường điện theo hướng tăng cường cạnh tranh, minh bạch và hiệu quả, đặt EVN vào thế phải vừa củng cố sức mạnh tài chính, vừa chấp nhận phân chia lại quyền lực trên thị trường. Theo Đề án, việc tái cấu trúc phải gắn với năm vai trò của doanh nghiệp nhà nước: điểm tựa về an ninh và chủ quyền kinh tế; điều tiết, ổn định và sức chống chịu; dẫn dắt phát triển; đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ; cùng việc xây dựng chuẩn mực quản trị, sử dụng hiệu quả nguồn lực. Cách thiết kế này cho thấy EVN không muốn bị thu hẹp thành một doanh nghiệp thuần túy thị trường, mà hướng tới vị thế "tập đoàn an ninh – thị trường" song hành.
Lộ trình sau 2030: EVN phải dứt khoát với thị trường điện cạnh tranh
Đề án tái cấu trúc EVN không dừng ở giai đoạn 2026–2030 mà còn định hình cả bước đi sau năm 2030. Giai đoạn 3 được thiết kế cho thời điểm thị trường bán buôn điện cạnh tranh phát triển, khách hàng đủ điều kiện tham gia thị trường với số lượng tăng lên, yêu cầu tính minh bạch giữa các đơn vị cao hơn. Khi đó, tùy điều kiện thực tế, sẽ thực hiện tách bạch về pháp lý, chuyển các đơn vị bán lẻ điện hạch toán phụ thuộc thành công ty bán lẻ hạch toán độc lập. Sau khi có ý kiến chỉ đạo từ Bộ Chính trị và Đảng ủy Chính phủ, Bộ Tài chính sẽ hoàn thiện Đề án trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt chính thức. Trên cơ sở đó, Hội đồng thành viên EVN sẽ phê duyệt hoặc điều chỉnh Kế hoạch cơ cấu lại vốn của tập đoàn tại các doanh nghiệp khác giai đoạn 2026–2030, bảo đảm tuân thủ đúng định hướng chiến lược đã được duyệt. Nhìn tổng thể, tái cấu trúc EVN là phép thử cho khả năng Việt Nam xây dựng một thị trường điện cạnh tranh mà không đánh mất điểm tựa an ninh năng lượng. Nếu EVN giữ được vai trò trụ cột nhưng chấp nhận tách bạch các khâu phát điện, truyền tải, phân phối theo lộ trình đã vạch ra, thì ngành điện sẽ bước sang một chu kỳ tăng trưởng mới, nơi sức mạnh nhà nước và tín hiệu thị trường bổ sung cho nhau thay vì triệt tiêu lẫn nhau.
