Giải phóng mặt bằng và tái định cư: Trục xương sống của dự án đường sắt Lào Cai Hà Nội
Chiến lược giải phóng mặt bằng và tái định cư dân cư trong Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là tổng hợp các giải pháp hành chính, kỹ thuật và xã hội nhằm thu hồi đất, bồi thường, bố trí nơi ở mới có hạ tầng thiết yếu cho các hộ bị ảnh hưởng, đồng thời bảo đảm tiến độ thi công, ổn định sinh kế và tạo đồng thuận cộng đồng đối với một tuyến giao thông đường sắt trọng điểm quốc gia này.Đường sắt Lào Cai Hà Nội không thể khởi công đúng nhịp nếu mặt bằng vẫn bị "treo" bởi những khu tái định cư chậm tiến độ. Chính vì vậy, điểm đáng chú ý là Lào Cai chọn cách đi ngược với tình trạng thường thấy: làm khu ở mới trước, giải phóng mặt bằng sau. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược cho tương lai hạ tầng giao thông Việt Nam, vì đặt đời sống người dân ngang hàng với yêu cầu tiến độ công trình.
Kế hoạch của Lào Cai: Quyết tâm chính trị gắn với mốc thời gian cụ thể
Điểm then chốt trong cách tiếp cận của Lào Cai là biến công tác giải phóng mặt bằng thành một nhiệm vụ chính trị với các mốc thời gian rất rõ ràng. UBND tỉnh đã ban hành kế hoạch bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và đặt mục tiêu hoàn thành toàn bộ giải phóng mặt bằng trước ngày 30/6/2027. Điều này buộc các sở, ngành và địa phương phải xây dựng kế hoạch chi tiết gắn với nguyên tắc "6 rõ": rõ người, rõ việc, rõ tiến độ, rõ trách nhiệm, rõ kết quả, rõ thẩm quyền. Ở góc độ phân tích, việc chốt mốc 30/6/2027 cho toàn tuyến không chỉ là cam kết với Chính phủ, mà còn là cách tạo áp lực tích cực lên hệ thống quản lý. Các khu tái định cư bổ sung và điều chỉnh quy mô phải xong trước 30/4/2027; các khu đang đầu tư phải hoàn thành trước 30/3/2027. Nếu những mốc này bị trượt, tiến độ thi công tuyến đường sắt sẽ bị kéo lùi dây chuyền, làm giảm hiệu quả khai thác hạ tầng giao thông Việt Nam trong khu vực trung du và miền núi phía Bắc.
Làm nhà ở mới trước khi thu hồi đất: Bài học từ các khu tái định cư
Tại hiện trường các khu tái định cư, có thể thấy rõ vì sao việc chuẩn bị nơi ở mới sớm lại quyết định tốc độ giải phóng mặt bằng. Khu tái định cư thôn Nước Mát, phường Âu Lâu, rộng 3,8 ha, đang được đẩy nhanh tiến độ thi công để hoàn thành trong tháng 10/2026. Công trình này dự kiến bố trí cho 71 hộ dân, với mặt bằng đã cơ bản hoàn thiện và các hạng mục hạ tầng như rãnh thoát nước, đường nội bộ, công trình phụ trợ đang hoàn tất. "Một khu tái định cư hoàn thành đúng lúc sẽ giúp người dân sớm ổn định cuộc sống; đồng thời tạo thêm điều kiện để địa phương hoàn thành công tác giải phóng mặt bằng". Khu tái định cư Tân Việt, xã Quy Mông, diện tích 3,2 ha, cũng đang tăng ca để kịp hoàn thành khoảng tháng 10/2026, hiện đã đạt khoảng 80% khối lượng thi công. Khi nơi ở mới được chuẩn bị đầy đủ, người dân yên tâm di chuyển, mặt bằng được bàn giao, dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng có thêm điều kiện để tăng tốc. Đây là minh chứng rõ ràng: không có tái định cư chất lượng, không thể có giải phóng mặt bằng nhanh.
Đồng thuận người dân và chất lượng hạ tầng: Điều kiện để tiến độ không bị "vỡ"
Một chiến lược giải phóng mặt bằng khôn ngoan không dừng ở việc thu hồi đất đúng quy trình, mà phải đảm bảo người dân thấy cuộc sống sau di dời tốt hơn hoặc ít nhất là không tệ đi. Lào Cai dự kiến bố trí 38 khu tái định cư phục vụ công tác giải phóng mặt bằng dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. Tại khu vực Yên Bái (cũ), 16 khu tái định cư đang được triển khai, phần lớn đã khởi công, một số sẽ đưa vào sử dụng trong tháng 9 và 10/2026. Điểm đáng đánh giá cao là công tác tuyên truyền, vận động được triển khai từ sớm, khiến người dân đồng thuận khá cao với việc thu hồi đất, giao mặt bằng. Trong kế hoạch, tỉnh nhấn mạnh yêu cầu minh bạch, công khai, công bằng để tránh thất thoát, lãng phí, đồng thời bảo đảm ổn định đời sống và sinh kế của người dân, doanh nghiệp bị ảnh hưởng. Nói cách khác, tiến độ của đường sắt gắn chặt với chất lượng các khu tái định cư: hạ tầng cấp điện, cấp nước, giao thông nội bộ phải hoàn chỉnh thì sự đồng thuận mới bền vững.
Kết luận: Không thể phát triển hạ tầng giao thông Việt Nam bằng cách hy sinh người dân
Dự án đường sắt Lào Cai Hà Nội - Hải Phòng đang cho thấy một thực tế: giải phóng mặt bằng không còn là khâu phụ mà là bài toán trung tâm, quyết định khả năng hoàn thành và khai thác tuyến đường sắt. Lào Cai đã chọn cách tiếp cận mang tính nguyên tắc: coi GPMB là nhiệm vụ chính trị, chốt mốc hoàn thành trước 30/6/2027, đồng thời đầu tư đồng bộ 38 khu tái định cư với mục tiêu nơi ở mới phải có hạ tầng thiết yếu, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt lâu dài của người dân. Về dài hạn, nếu mô hình "làm nhà ở mới trước, thu hồi đất sau" được duy trì và nhân rộng, các dự án hạ tầng giao thông Việt Nam sẽ giảm đáng kể rủi ro chậm tiến độ vì khiếu nại, xung đột lợi ích. Người dân trở thành chủ thể đồng hành chứ không phải đối tượng bị động. Tuy nhiên, cam kết của Lào Cai chỉ thực sự có ý nghĩa nếu các mốc thời gian cho khu tái định cư và từng ga đường sắt được hoàn thành như đã đề ra, từ ga Lào Cai mới đến các đoạn tuyến và hầm Vạn Hòa. Bài kiểm tra lớn nhất cho chiến lược này chính là ngày bàn giao mặt bằng cuối cùng.
