Xanh hóa và số hóa: chiến lược sống còn cho cảng biển Việt Nam
Chuyển đổi xanh và số hóa tại cảng biển Việt Nam là quá trình kết hợp đầu tư hạ tầng, công nghệ và quản trị để giảm phát thải, sử dụng năng lượng hiệu quả, chuẩn hóa dữ liệu, tăng kết nối chuỗi cung ứng và nâng cao chất lượng dịch vụ logistics, qua đó cải thiện sức cạnh tranh của hệ thống cảng trong khu vực và quốc tế. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu biến động, yêu cầu dịch vụ logistics cao hơn và sức ép giảm phát thải gia tăng, việc xây dựng cảng biển xanh Việt Nam không còn là lựa chọn mang tính hình thức mà là điều kiện để giữ chân tuyến tàu và nguồn hàng. Câu hỏi không còn là “có cần xanh hóa và số hóa hay không”, mà là “ai làm nhanh, làm hiệu quả để dẫn dắt sân chơi khu vực”. Đây là cuộc đua chiến lược, nơi cảng nào gắn được ba trụ cột xanh–số–kết nối logistics vào mô hình phát triển sẽ có lợi thế dài hạn về năng lực cạnh tranh và thu hút chuỗi cung ứng mới.
Dữ liệu cho thấy dư địa cạnh tranh lớn, nhưng áp lực thay đổi đang tăng nhanh
Hội nghị thường niên Hiệp hội Cảng biển Việt Nam diễn ra ngày 18/9 tại Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai, đã cho thấy bức tranh tăng trưởng ấn tượng nhưng cũng đầy sức ép. Theo ông Huỳnh Văn Cường, trong giai đoạn 2020-2025, số hội viên tăng 14%, sản lượng hàng hóa qua cảng biển tăng 19% và sản lượng container tăng 31%; các cảng hội viên dự kiến đạt khoảng 530 triệu tấn hàng hóa và 24 triệu TEU vào năm 2026. Con số này cho thấy thị trường không thiếu cơ hội, nhưng cạnh tranh giữa cảng ngày càng dựa vào năng suất, độ tin cậy, chất lượng dịch vụ, kết nối vùng nội địa, dữ liệu và khả năng thân thiện môi trường. Nếu vẫn phát triển theo mô hình cảng đơn lẻ, hạ tầng kết nối đứt đoạn, logistics rời rạc, Việt Nam sẽ bị tụt lại trước các cảng khu vực đã đi xa về số hóa logistics cảng và quản lý phát thải. Tăng trưởng sản lượng mà không chuyển đổi mô hình sẽ chỉ kéo dài tình trạng chi phí logistics cao, dịch vụ chưa đồng đều và khó thu hút chuỗi cung ứng giá trị cao.
Cảng biển xanh Việt Nam: không chỉ là thiết bị mới mà là tư duy năng lượng
Điểm đáng chú ý là diễn ngôn về cảng biển xanh Việt Nam đã dịch chuyển từ chuyện mua sắm thiết bị sang tư duy quản lý năng lượng và mô hình khai thác. Ông Nguyễn Đình Việt khẳng định chuyển đổi xanh vừa là yêu cầu, vừa là cơ hội để doanh nghiệp đổi mới mô hình hoạt động, sử dụng hiệu quả nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh. Hiệp hội định hướng các cảng tập trung vào quản lý năng lượng, giảm phát thải, điện hóa, cung cấp điện bờ, phát triển năng lượng tái tạo và hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm tra phát thải (MRV) gắn với các giải pháp tài chính xanh. Đáng nói hơn, cách làm tiên phong của những dự án như cảng QTM cho thấy nếu tích hợp yếu tố "xanh" và "thông minh" ngay từ khâu đầu tư, doanh nghiệp có thể tối ưu thiết bị, giảm tiêu thụ năng lượng và tác động môi trường, đồng thời tăng an toàn và hiệu quả khai thác. Quan điểm thực tế là không cần công nghệ phức tạp nhất, mà cần công nghệ phù hợp, giải được bài toán vận hành và tạo giá trị tốt nhất cho khách hàng.
Số hóa logistics cảng: từ dữ liệu rời rạc đến kết nối chuỗi cung ứng
Nếu xanh hóa là câu chuyện năng lượng, thì số hóa logistics cảng là câu chuyện dữ liệu và kết nối chuỗi cung ứng. Việc số hóa quy trình, kết nối và chia sẻ dữ liệu, ứng dụng công nghệ trong quản lý và khai thác được đánh giá là có thể nâng cao năng suất, giảm thời gian, chi phí và cải thiện chất lượng dịch vụ. Các hướng đi như tự động hóa, Trí tuệ Nhân tạo, Internet vạn vật, hệ thống cộng đồng cảng (PCS), chứng từ điện tử và chia sẻ dữ liệu ngành đang được khuyến khích như nền tảng của cảng thông minh. Kinh nghiệm tại QTM cho thấy số hóa vận hành và quản lý dữ liệu giúp cảng kết nối hiệu quả hơn với khách hàng và dịch vụ trong chuỗi logistics, nhưng muốn tối ưu chuỗi cung ứng, phải kết nối cả các chủ thể liên quan chứ không chỉ dừng ở kết nối dữ liệu nội bộ. Hiện báo cáo hội nghị vẫn chỉ ra tình trạng chưa đồng bộ về kết nối giữa cảng biển với đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa, ICD, trung tâm logistics và khu công nghiệp. Nếu không xử lý điểm nghẽn này, mọi nỗ lực số hóa sẽ bị giới hạn trong phạm vi cổng cảng, thay vì lan ra toàn chuỗi.
Liên kết vùng và hạ tầng hiện đại: nền tảng cho phát triển bền vững cảng
Để kết nối chuỗi cung ứng chứ không chỉ kết nối tuyến tàu, các cảng cần bám vào không gian kinh tế vùng và hệ thống giao thông đa phương thức. Báo cáo của Hiệp hội thừa nhận sự chưa đồng bộ trong kết nối giữa cảng biển với đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa, ICD, trung tâm logistics và khu công nghiệp. Đây là điểm nghẽn khiến chi phí logistics khó giảm, thời gian vận chuyển kéo dài và hàng hóa nông, lâm sản, công nghiệp chế biến khó tăng giá trị. Hướng đi mà lãnh đạo Gia Lai đề xuất – mở rộng Cảng Quy Nhơn theo mô hình cảng xanh, cảng thông minh, hoàn thiện các tuyến giao thông kết nối vùng nguyên liệu cao nguyên với cảng biển, quy hoạch trung tâm logistics, khu kinh tế và khu công nghiệp ven biển gắn với cảng – cho thấy cách tư duy cảng gắn với hệ sinh thái logistics vùng. Trong nhiệm kỳ X, Hiệp hội đặt sáu ưu tiên hành động đến năm 2030, gồm chính sách, kết nối, cảng xanh, cảng thông minh, nguồn nhân lực và hội nhập quốc tế, đồng thời thúc đẩy đào tạo bài bản thông qua các chương trình dài hạn đến 2030. Từ yêu cầu xanh hóa, số hóa đến tăng cường kết nối logistics, ngành cảng biển Việt Nam đang bước vào quá trình chuyển đổi mô hình phát triển, nơi hiệu quả năng lượng, hạ tầng liên kết vùng và quản trị dữ liệu sẽ quyết định vị thế cạnh tranh bền vững.
