Cảng xanh Việt Nam: Không còn là khẩu hiệu mà là điều kiện sống còn
Cảng xanh Việt Nam là mô hình cảng biển được quy hoạch, đầu tư và vận hành theo hướng giảm phát thải khí nhà kính, sử dụng năng lượng sạch, hạ tầng cảng bền vững và quản trị số để đáp ứng các chuẩn mực thương mại quốc tế mới về môi trường. Chuyển đổi sang cảng xanh không còn là lựa chọn mang tính hình ảnh, mà là điều kiện để hệ thống cảng Việt Nam tồn tại trong cuộc cạnh tranh cảng khu vực đang siết chặt bởi các tiêu chuẩn phát thải của Tổ chức Hàng hải quốc tế (IMO) và cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 của Việt Nam tại COP26. Nếu chậm chân, các doanh nghiệp cảng và đội tàu sẽ phải chịu chi phí vận hành cao hơn, nguy cơ bị hạn chế vào cảng nước ngoài và đánh mất cơ hội trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Áp lực tiêu chuẩn quốc tế: Cửa thị trường không mở mãi
Động lực mạnh nhất thúc đẩy giảm phát thải cảng hiện nay không phải là phong trào mà là luật chơi mới của thương mại quốc tế. Ngành hàng hải Việt Nam đang phải thích ứng với chiến lược giảm phát thải khí nhà kính của IMO, đồng thời thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Trên biển, đội tàu hoạt động trong nước và quốc tế đang chịu sức ép ngày càng lớn từ yêu cầu giảm phát thải của các tổ chức quốc tế và thị trường nước ngoài. Một cảnh báo rất thẳng thắn là: nếu không đáp ứng các yêu cầu này, tàu biển có thể bị hạn chế hoặc từ chối vào cảng, thậm chí phải chịu các khoản phạt liên quan. Nghĩa là, chậm chuyển đổi đồng nghĩa tự thu hẹp sân chơi, nhường thị phần cho các cảng và đội tàu trong khu vực đi trước về chuẩn xanh.
Từ Quy Nhơn đến hệ thống: Cảng xanh phải là chiến lược, không phải vài thiết bị mới
Thực hiện kế hoạch triển khai Đề án phát triển cảng xanh tại Việt Nam, Cảng Quy Nhơn là một trong những đơn vị hiếm hoi chủ động xây dựng lộ trình chuyển đổi theo hướng xanh và bền vững, với định hướng chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng xanh, nâng cao hiệu suất thiết bị gắn với giảm phát thải và hướng tới mô hình cảng số – cảng xanh. Đây là cách tiếp cận đúng: coi chuyển đổi xanh là chiến lược dài hạn, từ khâu xác định mục tiêu đến bố trí ngân sách đầu tư hạ tầng và thiết bị thân thiện môi trường. Ngược lại, nếu nhiều cảng khác vẫn xem cảng xanh là việc thay vài cẩu bốc xếp hay trồng thêm cây, Việt Nam sẽ tụt hậu so với các cảng trong khu vực đã tích hợp công nghệ số, quản trị năng lượng và giảm phát thải ngay trong thiết kế vận hành.
Hạ tầng cảng bền vững đòi hỏi đổi mới cả quản trị lẫn đội tàu
Xanh hóa hệ thống không chỉ là câu chuyện mua máy mới. Tại hội nghị thường niên của Hiệp hội Cảng biển Việt Nam năm 2026, nhiều ý kiến nhấn mạnh chuyển đổi xanh còn đòi hỏi đổi mới phương thức quản lý, tổ chức khai thác hợp lý, sử dụng hiệu quả nguồn lực và nâng cao chất lượng dịch vụ. Hạ tầng cảng bền vững phải đi cùng đội tàu xanh, bởi đến năm 2050 mục tiêu là 100% tàu biển nội địa và thiết bị cảng sử dụng năng lượng xanh hoặc giải pháp công nghệ sử dụng năng lượng xanh. Đây là tham vọng đúng hướng nhưng sẽ là gánh nặng nếu doanh nghiệp bị buộc chạy quá nhanh với một đội tàu vốn được đầu tư từ các thế hệ cũ, chi phí cải tạo rất lớn. Vì vậy, chính sách cần khuyến khích nhưng không nên đẩy doanh nghiệp vào thế "vỡ trận" tài chính.
Lộ trình đến 2050: Chậm là mất lợi thế, nhanh nhưng phải thông minh
Điểm tích cực là ngành đã bắt đầu phác thảo lộ trình. Hiệp hội Chủ tàu Việt Nam đề nghị giai đoạn 2026–2030 tập trung nghiên cứu, đánh giá và chuẩn bị điều kiện; từ năm 2031 mới từng bước áp dụng các giải pháp chuyển đổi phù hợp với thực tế doanh nghiệp và đội tàu. Cùng lúc, có đề xuất đến năm 2050 phấn đấu 100% phương tiện thủy và thiết bị cảng sử dụng điện, năng lượng xanh, và từ năm 2040, 100% cảng biển quốc tế áp dụng tiêu chí cảng xanh. Song các mục tiêu như chuyển 100% phương tiện, thiết bị tại cảng sang điện và năng lượng xanh từ một thời điểm cố định đang gây lo ngại về áp lực hành chính lẫn tài chính. Câu trả lời hợp lý là xây dựng hệ thống đo đếm phát thải chuyên ngành cho từng cảng và doanh nghiệp, gắn kết quả giảm phát thải với ưu đãi thuế, phí. Cảng nào chuyển đổi sớm, giảm phát thải tốt thì hưởng lợi nhiều hơn – đó mới là cách tạo cạnh tranh cảng khu vực bằng chính sức bền xanh của Việt Nam.
