Mạng lưới vành đai 632-679 km: tham vọng tái thiết giao thông vùng
Chiến lược mở rộng mạng lưới đường vành đai mới của TPHCM là kế hoạch hình thành hệ thống trục giao thông liên vùng dài tới khoảng 632-679 km, nhằm giảm tải tắc nghẽn trong lõi đô thị, phân tán lưu lượng ra các hành lang ngoài, đồng thời kết nối các địa phương Đông Nam Bộ, duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên thành một không gian phát triển đô thị – công nghiệp – dịch vụ – logistics liên tục và đồng bộ. Sở Xây dựng TPHCM đã gửi văn bản tới Sở Xây dựng các tỉnh Đồng Nai, Tây Ninh, Lâm Đồng để lấy ý kiến bổ sung các tuyến đường vành đai mới vào Quy hoạch tổng thể TPHCM giai đoạn 2025-2050, tầm nhìn 100 năm. Đây không phải những nét vẽ kỹ thuật thuần túy mà là thông điệp chính trị – kinh tế: TPHCM chấp nhận dịch chuyển từ tư duy “thành phố trung tâm” sang “hạt nhân vùng” với một mạng lưới giao thông TPHCM mang tính liên vùng rõ rệt. Việc bổ sung các đường vành đai mới được coi là phương án hoàn thiện hệ thống kết nối đối ngoại và hạ tầng vùng, đáp ứng yêu cầu phát triển không gian đô thị và công nghiệp đang bị bó cứng bởi các trục quốc lộ quá tải hiện nay.
Vành đai 4,5 TPHCM: lớp kết nối mới giữa TPHCM – Đồng Nai – Tây Ninh
Trong mạng lưới này, Vành đai 4,5 TPHCM là tuyến mang tính bước ngoặt khi tạo một vòng kết nối mới ở phía ngoài Vành đai 4, bắc qua địa bàn TPHCM, Đồng Nai và Tây Ninh với chiều dài khoảng 192 km. Tuyến được định hướng là đường trục chính đô thị tốc độ cao, ít giao cắt, vận tốc thiết kế 80-100 km/h, quy mô 8 làn xe, bề rộng từ 62-80 m. Nói cách khác, Vành đai 4,5 được thiết kế như một cao tốc đô thị hơn là một tuyến quốc lộ truyền thống, đủ sức tạo ra trục vận tải mới cho vùng Đông Nam Bộ. Theo phương án nghiên cứu, tuyến đi trên cơ sở Quốc lộ 56 và 56B, bắt đầu tại nút giao giữa Vành đai 5 và cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu, sau đó bám theo các quốc lộ này và kết nối lại với Vành đai 5 tại khu vực Gò Dầu. Nếu được đưa vào quy hoạch chính thức, Vành đai 4,5 sẽ là “lớp vành đai thứ tư rưỡi”, giảm áp lực cho mạng lưới hiện tại, đồng thời mở thêm hành lang phát triển đô thị, công nghiệp, dịch vụ cho các vệ tinh quanh TPHCM thay vì tiếp tục dồn về trục Quốc lộ 51 và Quốc lộ 1 vốn đang quá tải.
Vành đai 5 và các trục cao tốc: từ giải tắc nghẽn đến cấu trúc lại hạ tầng vùng
Ở tầng xa hơn, Vành đai 5 được hình dung như đại trục giao thông liên vùng, kết nối TPHCM với Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ, dài khoảng 440-487 km tùy phương án đi vòng hay đi xuyên qua Vườn quốc gia Cát Tiên. Khi kết hợp với Vành đai 4,5, tổng chiều dài hai tuyến vành đai mới lên tới khoảng 632-679 km, tạo mạng lưới đường vành đai mới bao quanh không gian đô thị mở rộng của TPHCM. Theo đề xuất, Vành đai 5 sẽ là cao tốc đô thị 6-8 làn, tốc độ thiết kế 100 km/h, có thể bổ sung đường song hành tùy nhu cầu phát triển của từng địa phương. Chiến lược này được “khóa chặt” bằng việc nghiên cứu kéo dài cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu thêm khoảng 30 km lên phía Bắc để kết nối với Vành đai 4 và Vành đai 4,5, cùng với điều chỉnh Quốc lộ 51C thành cao tốc đô thị 8 làn, dài khoảng 70 km, tạo thêm trục tốc độ cao vòng tránh lõi đô thị. Trong bối cảnh Quốc lộ 51 đang chịu áp lực giao thông rất lớn, các đường vành đai mới là lời giải trực diện cho bài toán tắc nghẽn, giúp tái phân bổ dòng xe, giảm bớt sự phụ thuộc vào vài trục quốc lộ đã đến ngưỡng chịu đựng.
Tác động thực tế: giao thông TPHCM và không gian kinh tế Đông Nam Bộ
Với người dân và doanh nghiệp, câu hỏi không phải là Vành đai dài bao nhiêu km, mà là cuộc sống sẽ thay đổi thế nào. Câu trả lời nằm ở việc các đường vành đai mới được thiết kế để phân luồng lưu lượng từ khu vực lõi ra các hành lang bên ngoài, giảm ùn tắc trong nội thành và trên các trục quốc lộ như Quốc lộ 51, đồng thời rút ngắn thời gian di chuyển giữa các khu công nghiệp, cảng biển, sân bay và đô thị vệ tinh. Mục tiêu được chính TPHCM xác định là tăng cường liên kết vùng, đáp ứng yêu cầu phát triển không gian đô thị, công nghiệp, dịch vụ và logistics. Khi mạng lưới hạ tầng vùng được kết nối đồng bộ, các đô thị vệ tinh, khu công nghiệp mới ở Đồng Nai, Tây Ninh, Lâm Đồng sẽ không còn bị “xa trung tâm” về mặt hạ tầng giao thông, mà trở thành những mắt xích trong chuỗi cung ứng và dịch vụ gắn với TPHCM. Việc hình thành các đường vành đai mới kỳ vọng tạo thêm nhiều hành lang phát triển đô thị, công nghiệp và logistics, giúp phân bố lại không gian kinh tế vùng Đông Nam Bộ, thay vì tiếp tục để TPHCM gánh phần lớn áp lực giao thông và đô thị hóa.
Thách thức triển khai và ý nghĩa chiến lược của mạng lưới vành đai
Dù viễn cảnh một mạng lưới đường vành đai mới 632-679 km rất hấp dẫn, chặng đường từ quy hoạch đến hiện thực còn nhiều việc phải làm. Sở Xây dựng TPHCM đã đề nghị các địa phương rà soát hướng tuyến, đánh giá sự phù hợp với quy hoạch tỉnh, quy hoạch đô thị – nông thôn, quy hoạch chuyên ngành và khả năng kết nối với hệ thống giao thông hiện hữu, đồng thời góp ý về vị trí, điểm đầu – cuối và các nút giao để hoàn thiện phương án quy hoạch. Đây là giai đoạn quan trọng vì chỉ cần một khúc tuyến không ăn khớp quy hoạch địa phương, cả mạng lưới có thể bị lệch. Tuy vậy, nhìn từ tầm vùng, việc TPHCM chủ động đề xuất các đường vành đai mới cho thấy một thay đổi căn bản trong tư duy hạ tầng: không còn chạy theo từng “nút thắt” tắc đường, mà xây một hệ thống giao thông đối ngoại mang tính chiến lược vùng Đông Nam Bộ. Nếu các tuyến Vành đai 2, 3, 4 và nay là Vành đai 4,5, 5 được triển khai đúng tiến độ, người dân sẽ hưởng lợi từ một mạng lưới giao thông TPHCM thông suốt, doanh nghiệp có thêm hành lang vận tải mới, còn các địa phương vệ tinh có cơ hội bước vào vòng xoáy phát triển thay vì đứng ngoài rìa hạ tầng vùng.
